vijon nga pjesa e parë

Shkruan: Çlirim HOXHA

Straboni

Mbijetesa e të parëve tanë u mbështet mbi tradita të shëndosha të trashëguara, të cilat nuk i humbën asnjëherë, por sa herë u gjendën në çaste të vështira të historisë, u bashkuan pa kushte, gjetën rrugëzgjidhje të guximshme, duke mbajtur në zemër Dodonën e pamposhtur. Dodona u bë një qendër tepër e rëndësishme pellazge parahelenike, shumë më e vjetër se vet gjuha, vet perënditë apo dhe mitologjia e ashtuquajtur greke. Si e tillë ajo u njoh në krejt botën e lashtë dhe këtë realitet e kanë pranuar edhe vet autorët më të moçëm helenë.
Mund të themi se qëllimisht Dodona është lënë në harresë dhe nuk përmendet, sepse ekziston frika e lisit të shenjtë e të pa prekshëm nga ata që e zhdukën nga faqja e dheut, por nuk arritën ta shuajnë përgjithmonë. Orakulli i Dodonës, edhe pse u bë çmos të digjej përfundimisht, ai mbijetoi dhe nuk mundi të shuhet përfundimisht. Mjafton pakë zemër dhe shpresë dhe ajo do rilind përsëri.
Pas viteve 90 të shekullit të kaluar, disa nga shqiptarët që shkuan si emigrant në Greqi, u interesuan për vendndodhjen e Dodonës në afërsi të Janinës. Ja ç’tregon përmes shënimeve të tija një qytetar, që për momentin mbetet anonim.
“Isha në shkollën e mesme, kur një shoqja e bankës më flet për një orakull, që një çift tepër i moshuar (priftërinjsh) nga krahina e Janinës i kishin falur një libër tepër të trashë, xhaxhait të saj, që ishte emigrant në Janinë, menjëherë mbas rënies së komunizmit. Ky libër quhej “Orakull”. Në ato vite nuk kisha asnjë lloj ideje se ç’ishte një orakull. Shoqja çdo ditë që vinte në shkollë më fliste për radhët e gjata pranë shtëpisë së saj nga banorët e lagjes “Çole”, ku dhe banonte.
Banorët e kësaj lagjeje vinin për tu këshilluar me orakullin, duke i bërë asaj pyetje të ndryshme dhe duke marrë përgjigje. Radhët tepër të gjata bënë që ky orakull të kopjohej në një kopje të dytë. Mua më dukeshin tepër të çuditshme deri të pabesueshme ato që dëgjoja, por sot që kam njohurinë e duhur mbi orakullin e Dodonës dhe famën e saj me një vërtetësi të plotë, mendoj se shoqja ime fliste për gjurmë të orakullit dodonas. Sot mendoj se as shoqja ime, por as edhe xhaxhai i saj që e kishte fituar atë kur kishte qenë emigrant në Greqi, nuk kishin njohuri mbi atë çka u ra në duar, ose e kundërta mund të dinin, por nuk e thoshin.
Mendoj se çifti tepër i moshuar i priftërinjve nga Janina, edhe pse kishin kaluar mijëra vjeçar nga koha e shuarjes së kësaj vatre mëmë, ata përsëri mundën ta ruanin me fanatizëm orakullin si një amanet të stërlashtë, jo pa qëllim ajo ju besua një shqiptari emigrant që kishte vajtur pak kohë në vendin fqinj për të siguruar një jetë më të mirë.
Presionet e shumta që ka ushtruar besimi ortodoks i krishterë, nuk kanë lejuar të flitej e jo më të ruheshin gjurmë nga Dodona.
Por edhe pse Dodonën e fshinë nga faqja e dheut, frymëmarrjen nuk mundën t’ia marrin kurrë. Orakulli i saj la gjurmët e veta edhe në jug të Shqipërisë, pikërisht në vitet e demokracisë së sotme, kur ende ortodoksizmi ekstrem ushtron dhunë e presion ndaj kujtdo që ngre kokë kundër tij, e jo më ndaj orakullit të Dodonës, i cili është armiku numër një i saj.
Tashmë nuk e di se ç’bëhet me këtë orakull, pasi kanë kaluar vite dhe shoqja ime sot ndodhet si emigrante në Itali, por ajo që mua më ka ngelur në kujtesë ishte vërtetësia e përgjigjeve të orakullit dhe radhët e gjata të banorëve të asaj lagjeje, sipas të thënave të shoqes sime të bankës.
Patjetër që kjo familje nuk mund të ketë pasur idenë e rëndësisë tepër të madhe të dokumentit që i ra në dorë, siç nuk kisha edhe unë kur shoqja më fliste gati përditë në shkollë për të. Shpresoj që një ditë të kem marrë një informacion të mirë, pasi jo rastësisht ky orakull ra në duart e një familje në jug të Shqipërisë.
Sot në Muzeun Kombëtar të Athinës gjendet një mbishkrim me numër # 803, ku një banor i qytetit të Zakynthit, themeluar në ishullin me të njëjtin emër prej të birit të Dardanit, pellazg, Zakynthit, ku ky banor i blaton Hyut të Dodonës së Madhe një pllakëz bronzi me një kushtrim të gdhendur, e cila vlerësohet nga shkenca epigrafike si e shekullit IV p.e.s. Në të shkruhet: Hyu i Dodonës së Madhe, po ta dërgoi këtë dhuratë nga ana ime, unë Agathoni i Ekefylit dhe familja ime, proksenë të molosëve dhe bashkëluftëtarë të tyre gjatë tridhjetë brezash, qysh nga Kasandra Trojane, në Zakynthas brez pas brezi.
Termi me të cilin fillon blatemi është mëse i qartë. Marrim fjalën; Hyu i Dodonës së Madhe. Fjala “Madhe” duket qartë si në shqipen e sotme, por që lexohet “Medhe”. Po ashtu edhe fjala hyu, e cila shkruhet iey dhe lexohet, hyu mbështetur mbi gjuhën e sotme shqipe. Kjo është kaluar pa u vënë re, si nga studiuesit e shkencës epigrafike, por edhe nga studiues të pasionuar të shkencës shqiptare, siç ishte profesor Dhimitër Pilika, i cili mundi të përkthente fjalinë e parë të blatimit:
“O Zeus i plotfuqishëm i Dodonës”, kurse në greqishten e sotme në Muzeun Kombëtar të Athinës, gjendet i përkthyer thjeshtë me termin Zot i Dodonës.
Prof. Dhimitër Pilika

Të njëjtin cilësim bën edhe Homeri, i cili pellazgët i quan “hyjnorë” dhe Zotin e cilëson si “Hyu i Madh i Dodonës Pellazge”. Mbishkrimi i mësipërm vërteton më së miri lidhjen e ngushtë të Dodonës me bijtë e saj shqiptarë dhe aspak grek apo helen dhe sipas komentit të dorëshkrimit vizitori nga Zakynthos na dokumenton se ky vizitor së bashku me familjen e tij, që kanë qenë të një besëlidhje me molosët dhe bashkëluftëtarë brez pas brezi prej 30 brezash, që nga Kasandra e Trojës (këtu vërtetohet edhe origjina pellazgo-shqiptare e familjes së parë mbretërore të Prijamit).

vijon në pjesën e tretë