Shkruan: Muharrem ABAZAJ

“ Shqiptarët janë autoktonë në këto troje. Ata janë pasardhës të ilirëve. Gjuha shqipe rrjedh nga ilirishtja ”. Në këto përfundime ka arritur shkenca e Albanologjisë gati gjysëm shekulli më parë në sajë të përpjekjeve dy – tre shekullore të shumë studjuesëve shqiptarë dhe të huaj. Kjo është një arritje me vlera të mëdha e Albanologjisë. Por në disa aspekte, sidomos në atë të gjuhës, e cila përbën tiparin kryesor dallues të një kombi, nuk u arrit që të provohej shkencërisht prejardhja e shqipes nga ilirishtja, pasi gjuha shqipe është dokumentuar mjaft vonë dhe ilirishtja mbeti gjuhë e panjohur. Përpjekjet e mëvonëshme të shumë studjuesëve shqiptarë dhe të huaj, ku spikatën studimet e E. Çabejt, nuk sollën ndonjë gjë të re. Në këto kushte gjuës shqipe iu dha “ statusi ” i një gjuhe jo të vjetër dhe për rrjedhojë shumica e fjalëve të saj u konsideruan si huazime nga gjuhë të vjetra sidomos nga latinishtja dhe sllavishtja, duke errësuar kështu vërtetësinë e identitetit tonë kombëtar. Ka disa dekada që studimet albanologjike e kanë konsideruar si problem të mbyllur prejardhjen të gjuhës shqipe, duke pranuar kështu këtë status të saj, si një gjuhë të re.
. Përpjekjet e veçuara të disa studjuesëve, të cilët kanë arritur të sjellin të dhëna me mjaft vlerë për të provuar lashtësinë e gjuhës shqie, jo vetëm janë shpërfillur nga ana e drejtuesëve kryesorë të Akademisë së Shkencave, ( sot Akademia e Studimeve Albanologjike), por edhe janë anatemuar si një tentatvë për t’ iu kundërvënë E. Çabejt.
Është e vërtetë se akuzat që ngenë disa studjues të sotëm për paaftësinë e studjuesëve tanë të mëparshëm të cilët nuk arritën të zbulojnë plotësisht prejardhjen e shqipes, nuk janë të drejta, pasi ka qenë e pamundur për kohën e tyre të shtinin në dorë qoftë edhe një material të shkurtër të shkruar në ilirishte të cilin ta kishin si bazë shkencore.
Në këto rrethana,e vetmja mundësi reale për të provuar lashtësinë e gjuhës shqipe mbetet zbulimi i ndonjë dokumenti të shkruar në gjuhën ilire. E. Çabej, të cilin kundërshtarët e tezës së ekzistencës së gjuhës së lashtë shqipe e mbajnë si mburojë për të mos lejuar hapjen e një diskutimi të ri për prejardhjen e shqipes, nuk pat deklaruar asnjëherë se problem i prejardhjes së gjuhës shqipe ishte zgjidhur përfundimisht. Përkundazi ai, jo vetëm ka deklaruar se ky problem në thelb nuk është zgjidhur, por e hodhi vështrimin më tej: “ Në krahinën qëndrore të Italisë, kanë banuar etruskët, gjuha e të cilëve u ka rezistuar gjer më sot përpjekjeve të gjuhëtarëve për ta interpretuar… “…mesapishtja, si i vetmi dialekt i ilirishtes që dokumentohet me mbishkrime, mbase është caktuar të luajë rolin e një çelësi për të hyrë sadopak në errësirën e shkallës antike të shqipes. Ndërsjelltas edhe shqipja mund të bëhet një ditë çelësi kryesor në zbërthimin e mbishkrimeve mesapike.”( Hyrje në Historinë e gjuhës shqipe f 55,.87 )
Është një fat i mdh për gjuhën shqipe ekzistenca e shumë mbishkimeve të lashta të gjetura dhe marrë në mbrojtjev në shumë vende si: Itali, Greqi, Maqedoni, Bullgari, Shqipëri e gjetkë. Si shumë studjues të tjerë edhe unë jam përpjekur për vite e vite të tëra për të deshifruar mbishkrime të tilla. Disa prej këtyre mbishkrimeve që unë kam mundur të deshifroj, shkojnë deri në shekullin e VI p.e.s. Të gjitha këto mbishkrime bëhen plotësisht të kuptueshme vetëm me anë të gjuhës shqipe, prandaj mendimi shkon tek gjuha e lashtë pellazge që është folur në këtë territor kaq të gjerë, gjuhë nga e cila rrjedh shqipja. Me shumë interes janë mbishkrimet etruske, pasi kzistojnë gati dhjetë mijë mbishkrime të tilla dhe mjaft prej tyre, pavarësisht karakterit epigrafik, kanë tekste mjaft të gjata.që ndihmojnë për të njohur strukturën gramatikore të shqipes së lashtë ( pellazgjishtes). Këto mbishkrime etruske janë shkruar me një alfabet të veçantë i cili është i njëjtë me atë që është shkruar një mbishkrim i gjetur në ishullin Lemnos të Greqisë. Ky alfabet është quajtur si alfabeti fenikas, por ai realisht është alfabeti i pellazgjishtes.
Disa nga këto mbishkrime të deshifruara i gjeni në librat e mij: “ Pellazgët kanë folur dhe shkruar shqip” dhe “ Gjuha e lashtë shqipe ( pellazgjishtja ).”
Por Interës të veçantë për gjuhën tonë paraqesin edhe mbishkrimet mesape. Mesapët kanë qenë banorët e lashtë të Italisë së Jugut. Gjuha e tyre nga shumë studjues është parë e afërt me ilirishten. Janë në ruajtje një numër i madh mbishkrimesh të tilla, sidomos në veri të Otrantos, në krahinën e Salentos. Aty gjendet edhe një sipërfaqe shkëmbore rreth 300m2 e mbuluar e gjitha me mbishkrime të tilla. Këto mbishkrime janë shkruar me të njëjtën gjuhë me ato etruske, me gjuhën pellazgo – shqipe. Kjo provohet edhe nga shkrimi i njëjtë, i cili është linear, pa ndarje mids fjalëve, ndryshe nga shkrimi i greqishtes së vjetër dhe latinishtes që i ka fjalët të ndara nga njëra- tjetra. Dallimi i vetëm midis mbishkrimve etruske dhe atyre mesape është alfabeti i ndryshëm që është përdorur tek seicila. Në mbishkrimet mesape nuk është përdorur alfabeti pellazg, por alfabeti i greqishtes së vjetër. Në se këto mbishkrime të shkruara me alfabetin e greqishtes së vjetër do të ishin në gjuhën greke, nuk kishte pse të mbeteshin deri sot të pa deshifruara, por ato nuk janë në gjuhën e greqishtes së vjetër, pavarësisht alfabetit grek që janë shkruar.
Atëhere, kur nuk janë në gjuhën greke, pse janë shkruar me këtë alfabet?
Kjo ka ndodhur për dia arsye. Mesapët nuk janë fis grek, por pellazgo – ilir. Gjuha e tyre nuk ka qenë greqishtja, por pellazgo – ilirishtja.
Para se të formohej gjuha e greqishtes së vjetër, mesapët, si shumë fise të tjera pellazge, kanë shkruar me alfabetin pellazg. Por gjuha e vjetër greke, edhe pse u formua mbi rrenjën pellazge, u përpunua dhe u bë gjuhë flektvte, vuri në përdorim elementet gjuhesore si: parashtesat, prapashtesat, mbaresat, nyjet. Ajo përmirësoi shumë edhe shkrimin, bëri ndarjen e fjalëve midis tyre, ndërsa pellazgjishtja nuk i ndante fjalët nga njera – tjetra. Greqiahtja u bë shpejt gjuha e administetës, kulturës, tregëtis etj. Këto avantazhe të grqishtes, si dhe më pas të latinishtes., sidomos në shkrim, bënë që shkrimi pellazg të vinte duke u mënjanuar deri në harresë. Mesapët vazhdonin të flisnin gjuhën e tyre pellazgo – shqipe, por me që nuk mundnin më të shkruanin më me alfabetin pellazg, filluan të përdornin alfabetin e greqishtes së vjetër
PËRMBAJTJA E MBISHKRIMIT
Është një epitaf mbi gurin e një varri.Mbishkrimi ka mjaft dëmtime, por përmbajtja del e qartë. Një fëmijë kishte patur një fat të keq. Atë e pati lindur nëna e tij jo në shtëpi, por në arë. Në momentin e lindjes e ëma e tij ka vdekur dhe e kanë varrosur atje në arën ku ajo e lindi.këtë fëmijë. Ky fëmijë është marrë për t’u rritur nga gjyshja e tij, nëna e nënës. Fëmija është rritur deri sa ka arritur një moshë në të cilën ka filluar të mendojë për të ardhmen e tij .Gjyshja duket i ka thënë se atij i takon si trashëgim një tokë ( ajo ku atë e ka lindur e ëma)) dhe ka dashur ta nxitë atë për t’u bërë zot i saj.
Një ditë ai po vuante nga etja. Po vuante shumë, “ po ngordhte për një pikë ujë ”. Niset natën për për të shkuar atje. Në mëngjez ata nuk e gjetën në dhomën ku ai shtrihej për të fjetur. Kishte shkuar tek toka që i kish lënë trashëgim nëna e tij. Sa kish vajtur atje, menjëherë e kishte shënuar në cilin vend ndodhej ajo dhe kishte filluar ta maste. Ishte i bindur, dhe këtë ia përsëriste shumë herë vetes së tij, se ajo tokë i takonte ligërisht atij, sepse e trashëgonte nga e ëma dhe ungji s’kish pse të mos t’ia jepte. E mati të gjithë. Boll ishte gjithë ajo tokë për te jetuar ai. “ Ungji s’ka pse mos të ma japë, se ungji është njeriu ynë,” – mendonte. Ungji në këtë moment, kur nipi i tij po maste tokën, ndodhej aty dhe po i ndiqte veprimet e nipit të tij. Ishte bërë helm, zeher, kur shihte se ai po e maste të tanë. “ Megjithë mend ta ketë ky, -mendoi,- se do ta hajë këtë ? Kur djali e kishte parë ungjin aty me këmbë të shtira, ishte befasuar dhe revoltuar nga prania e ungjit tek toka e tij. “ Hapu dhe të futem, kishte thënë, – të futem, të jetoj me nënën time.” Pas kësaj ka ardhur grindja midis tyre. Kjo grindje, e cila do të ketë përfunduar në vrasjen e nipit nga ungji i tij, jepet e turbullt në rreshtin e fundit të mbishkrimit
Edhe pse me një fjalor të varfër, pasi është një përkushtim mbi një gur varri, gjejmë në këtë mbishkrim mjaft fjalë të gjuhës shqipe të cilat. ose identike me fjalët korresondente të shqipes së otme, ose janë rrënjë fjalëformuese të shqipes së sotme.
Fjalët e gjuhës shqipe në këtë mbishkrim
a = folja a, asht. dialekti gegënishtes.
am = foljaja am, nënë.
ap > folja jap.
as > folja asht.dial.geg.
ar > emri arë.
n > pjesëza nuk.
ag > emri agim. dial.geg.
bil > bir.
d > emri dhe.
di = folja di.
e = lidhëza e.
e > folja je.
em > folja jem. dial.geg.
fil > folja thirr.
fin > folja flin > flinte.
fan > folja than.dial.geg.
gor > folja ngordh
hi > folja hij. Geg.
im = përemri pronor im.
ik = folja ik.
i > përemri vetor i vetës tretë njëjës ai.
ist > folja ishte.
ip > folja jip.
ir > emri hir.
Is > folja ish.
k > parafjala ke.geg.
kam = folja kam.
ka = folja ka.
kto > përemri dëftor këto.
le = folja le. geg.
lak > folja lag.
lan = folja lan.geg.
mat = folja mat.
men > emri mend.
n > pjesëza nuk.
ne = përemri vetor ne.
nk > pjesëza nuk.
n > parafjala në.
on > përemri pronor jonë.
pi = folja pi.
p > parafjala për.
po = pjesëza pohuese po.
pol > folja polli, lindi.
pet > ndajfolja shpejt.
pe = folja pe.
re = folja re. geg.
ro > folja rroj.
ra = folja ra. geg.
rat > ndajfolja shtrirë, rënë.
st > s’të. > s + pjesëza s’.
sen > emri shenjë.
so > folja shoh.
sos > folja sos. mbaroi.
sk > pjesëza nuk.
tan > përemri tanë.geg.
ton > pëemri pronor tonë.
tim = përemri pronor tim.
ux > ungj.
xu > emri gjysh.
xe > folja nxe.
xa > folja xa, me xanë. geg.
yl > emri yll.
Yt = përemri yt.
y > përemri atij.
Deshifrimi
Por për t’u ardhur në ndihmë atyre që do të kenë dëshirë ta ndjekin deshifrimin e një mbishkrimi të tillë që do sjellim më poshtë, po japim shkurt disa të dhëna për gjuhën e lashtë shqipe, me anën e së cilës është bërë ky mbishkrim. Gjuha e lashtë shqipe ( pellazgjishtja) i ka patur të gjitha fjalët njërrokëshe. Çdo fjalë e saj ka patur një trajtë të vetme me anën e së cilës shprehte të gjitha kategoritë gramatikore. Kështu fjala at e cila ka patur kuptimin e emrit babë, kuptim të cilin e ruan edhe sot, ka patur vetëm këtë trajtë për të gjitha kategoritë e emrit: trajta at është përdorur si për të treguar numrin njëjës ashtu edhe atë shumës, si trajtën e shquar ashtu edhe atë të pashquar, si rasën emnore ashtu edhe të gjitha rasat e tjera. Kjo ka ardhur pasi shqipja e lashtë në atë periudhë shumë të hershme, ka qenë një gjuhë e pa zhvilluar ( gjuhë barbare e quante Herodoti gjuhën pellazge) dhe nuk i dispononte mjetet gjuhësore si : prapashtesat, parashtesat, nyjet e tje. me anën e të cilave fjala bëhet flektive, ndyshon trajtat në varësi të kuptimeve plotësuese që merr. Kjo mungesë e këtyre mjeteve gjuhësore bënte që e njëjta fjalë të kishtë disa kuptime themelore. p.sh. fjala di mund të kishte kuptimin e foljes di, mund të kishte kuptimin e numërorit dy, të emrit dhi, bagëti, të jashtëqitjes me di ( me dhi) etj. Një veçori e tillë, e mundësisë së një fjale për të marrë shumë kutime, përbën një vështirësi të madhe gjatë deshifrimit, sepse nuk di me cilin kuptim duhet ta marrësh një fjalë. Për këtë, e vetmja zgjidhje e saktë është marrja e atij kuptimi që ka kjo fjalë në kontekst me fjalë të tjera në fjali dhe që ruan përmbajtjen e plotë të të gjithë mbishkrimin. Vështirësia e madhe gjatë deshifrimit është edhe ndarja e fjalëve nga njëra – tjetra, pasi, si thamë më lart, ato vijojnë njëra pas tjetrës pa ndarje midis tyre. Edhe në këtë rast e vetmja zgjidhje është konteksti në fjali.
TAVOLA DI LORCI
( Ky mbishkrimi ruhet në Muzeun e Reggio C. Itali ) Datohet si i shek.IV p. e. s.
Kemi ndjekur këtë ecuri për deshifrimin:
Kemi marrë çdo rresht të veçur, kemi bërë ndarjen e çdo fjale dhe më pas kemi analizuar seicilën fjalë. Në fillim fjalës i kemi bërë transkriptimin, d. m. th kemi zëvendësuar seicilën shkronjë me shkronjën korresponduese të shqipes së sotme. Kemi treguar kuptimin e seicilës fjale duke e krahasuar me shqipen e sotme si dhe duke treguar rast pas rasti edhe zhvillimin fonetik të fjalës nga trajtat në mbishkrim tek trajta e saj në shqipen e sotme. Në fund të çdo rreshti kemi dhënë kuptimin e tij në shqipen e sotme.
I ∑TPE∏IONA∑IMOYTOYNEAPXOY..
Ndajmë fjalët njërrokëshe
∑T PE ∏I O N A∑ IM O YT O YN E AP XO Y.
Bëjmë transkriptimin e çdo fjale dhe zbulojmë kuptimin e saj.
∑T ST Në shqipen e sotme kjo fjalë ruan po këtë trajtë st, por të ndarë me apostrof s’t, dhe ka marrë zanore ë, të cilën shqipja e lashë nuk e ka disponuar. Kuptimin i kësaj fjale është i njëjtë me atë të pjesëzës mohuese të shqipes së sotme,s’të, nuk. Shem: s’të lejoj, nuk të lejoj.
PE RE Fjala njërrokëshe re e shqipes së lashtë ka kuptimin e foljes shkon në shqip. por është në trajtën e dialektit të gegënishtes, re, me renë, me shkue. Kjo folje në gegënisht ka edhe trajtë ra, me ra, me ranë. Shqipja e lashtë ka patur mjaft folje të tilla që kanë patur disa trajta si: dal -del, marr – merr , shoh – sheh etj.
∏I PI Fjala njërrokëshe pi, ka kuptimin e foljes pi, të shqipes.së sotme. Ka ruajtur të njëjtën trajtë edhe në shqipen e sotme, por në kontekst të kësaj fjalie ajo ka trajtën e paskajores sintetike, që do të thotë, me pi, edhe pse nuk e ka parafjalën me.
O O Zanorja o, si do ta shohim në shumë raste, ka një përdorim të shpeshtë në mbishkrimet e lashta. Ajo nuk përbën ndonjë fjalë kuptimore, por duket më tepër se ka patur funksionin e një lidhëze se sa t ë një pasthirme. Duket sikur ka shërbyer për të ruajtur vazhdimësinë e ligjërimit. Një trajtë e tillë ruhet në disa të folme krahinore. Shem: Dale, o dale. Erdha, o erdha.
N N Bashktingëllorja n ka kuptimin e pjesëzës mohuese, nuk. Pjesëza nuk ka një zhvillim të tillë gjuhësor: n > nk >. nuk.
A∑ AS Fjala njërrokëshe as ka kuptimin e foljes me qenë është të shqipes së sotme, por në dialektin e gegënishtes asht…Ajo ka një zhvillim të tillë: a > as > ast.> asht.
IM IM Këtu është përemri pronor im. i cili ka ruajtur të njëjtën trajtë në shqipen e sotme.
O O zanorja o për të cilën folëm më lart.
YT YT Është përemri pronor yt, i cili ka ruajtur të njëjtën trajtë në shqipen e sotme.
O O si më sipër.
YN YN Është përemri pronor ynë, i cili ka ruajtur të njëjtën trajtë në shqipen e sotme, vetëm me ndryshimin se ka marrë në fund zanoren ë.
E E Zanorja e.
AP . AR Është emri arë, tokë , pronë. Në shqipen e sotme merr nyjen shquese a, ara të cilën shqipja e lashtë nuk e ka disponuar.
XO XU (zanorja u e shqipes së lashtë, kur është shkruar me alfabetin e greqishtes së vjetër, është shënuar si o. Kjo fjalë ka patur këtë zhvillim; xu > gju > gjus > gjush. > gjysh.
Y Y është përemri pronor yt, por në trajtën e shqipes së lashtë nuk e ka patur bashktingëlloren t. Kuptimi i rreshtit:: Mos shko me pi. Nuk ashtë imi o, yt o, yn o, e. ara gjyshit yt. ( Mos shko me pi, se ajo nuk është ara ime, as jotja, as jona, ajo është ara e gjyshit tënd ).
Kuptimi: “ S’ duhet të shkosh me pi, o , s’është e jotja, as e imja, as e jona, është e gjyshit tend ”.
II ∏ΛNΛMO Y biI
∏ ΛN ΛM O Y bIII
∏ P Bashktingllorja P ka kuptimin e parafjalës për të shqipes së sotme. Zhvillimi i saj ka ardhur: pr > për
ΛN LN. Kjo është folja lënë. Edhe zhvilimi i kësaj fjale ka ardhur: ln > lën, pasi, si thamë, zanorja ë nuk disponohej.
ΛM LM folja lëm
Y Y përemri ay.
O bII o bi. Është emri bir në rasën thirrore. Kuptimi i rreshtit të dytë. Për lënë lëmë o ay o bir. ( Duket sikur e ëma i flet nëpër dhëmbë për një gjë e cila mund ta nxitë keq djalin. I thotë se toka i ishte lenë nënës së tij nga gjyshi dhe ajo i takonte atij, djalit të saj.
Kuptimi : “Po ta ka lanë ama, o bir”
III ∏POBOYΛEYONTΩN
∏ PO BO Y ΛE Y O N TΩN
∏ P Është parafjala për.
PO RO Është folja rroj. Bashktingëllorja j, si mbresë e foljes, nuk është pasqyruar asnjëherë në mbishkrimet e lashta. Kjo fjalë ka ardhur në trajtën e shqipes së sotme duke marrë mbaresën j. : ro > roj.> rroj..
BO BO Është ndajfolja boll..
Y Y është përëmri pronor ay. Në trajtën e shqipes së sotme ka ardhur përmes zhvilimit ;ay > ai. Edhe sot e vëmë re këtë trajtë ay në disa të folme krahinore..
ΛE LE folja le. lenë,
Y Y përëmri atij. Përëmri dëftor y – ay ruan po këtë trajtë në rasën dhanore. Y – atij.
O O përemri vetor i vetës tretë njëjës të gjinisë femnore ajo. Formimi i këtij përemri ka ardhur përmes këtij zhvillimi: është përngjitur folja me qenë e trajtës së gegënishtes a, asht me trajtën e këtij përemri në shqipen e lashtë ( pellazgjishten) o dhe ka dhënë trajtën ao, trajtë e cila ka marrë midis dy zanoreve të njëpasnjëshme bashktingëlloren j.dhe ka ardhur në trajtën ajo.
N N parafjala në.
TΩN TON përemri pronor tonë.
Kuptimi. “Për të rrojtur boll atij i është lenë në tokën tone”.
IV ΛAKNCAIΘOYΓΟPO ∏IAA
ΛAK NC A IΘO Y ΓΟP O ∏I AA
ΛAK LAK është ndajfolja larg. Zhvillimi: lak > lag > larg.
NC NK është pjesëza nuk. Bashktingëllorja k shpesh herë shënohet edhe me shkronjën C si tek mbishkrimet etruske.
A A është folja asht.
I I është përemri vetor ai. Përemri vetor i shqipes së lashtë i ka ardhur në trajtën ai të shqipes së sotme përmes këtij zhvillimi : është përngjitur folja me qenë asht, por në trajtën e saj më të vjetër, a me trajtën i të shqipes së lashtë ( a + i ) asht ai dhe ka dhënë trajtën ai.
ΘO THO është folja thot .
Y Y përemri pronor atij
ΓΟP GOR është folja ngordh Kjo fjalë ka ardhur në trajtën ngordh të shqipes së sotme përmes formimit të grupit të bashktingëlloreve : n > nk > ng dhe r > rdh.Kështu kemi :gor > ngor > ngordh. Në shqipen e lashte kanë munguar grupet e bashktingëlloreve
O O si më sipër.
∏I PI është folja me pi.
A A AA është foja a, asht , e përsëritur. Kuptimi. ‘Larg nuk është, – thot ai. Ngordhi,( kishte etje të madhe ) me pi asht, asht”.
V ∆Y∑фIΛONO∑EYKΛEI∆A
∆Y ∑ фIΛ O N O ∑E YK ΛE I ∆ A
∆Y DI folja di, me ditë.
∑ S pjesëza mohuese s, nuk.
фIΛ FIL folja thirr f > th. l > r
O O o
N N parafjala në.
O o
∑E se folja sheh.
YK ik folja ikën.
ΛE LE folja lind, por në trajtën e gegënishts, le.
I i përemri vetor ai.
∆ D emri dhe, tok ë.
A A folja asht.
Kuptimi. “Nuk di të ankohet.Nuk sheh kur ikën, tel dheu që lindi asht”.
VI AΓKфINTΩNO∑∑ Ω∑I∑TPAOY
AΓ K фIN TΩN O ∑ ∑Ω ∑ I∑T PAT O Y AΓ AG fjala agim, mëngjez, por në trajtën e dialektit të gegënishtes ag.
K K parafjala te, tek, por në trajtën e gegënishtes, ke.
фIN FIN folja flinte .Zhvillimi: fin > flin > flinte.
TΩN TON përemri pronor tonë.
O O o
∑ S pjesëza mohuese s, nuk
∑Ω SO folja shoh.s> sh.
∑ S pjesëza s, nuk
I∑T IST folja ishte
PAT RAT ndajfolja rënë. Shtrirë.
O O
Y Y përemri ay.
Kuptimi i rreshtit. Në agim, ke flinte tek ne, o nuk e shoh, s’ishte shtrirë ay. 7 ∏PO∆IKEONTΩN
∏ PO ∆I KE O NTΩN
∏ P parafjala për.
PO RO fiolja rroj, jetoj. ∆I DI folja di . KE KE parafjala ke, tek. O O o N N parafjale n ë.
TΩN TON përemri pronor tonë
Kuptimi: .“Pët të rrojtur e di ke në tonën.( ai e di se për të jetuar mund të jetojë tek ne).”
8 OMBXAPIKΛEO∑XAPI∏∏OY
OMB XA AP IK LE O∑ XAP I∏ ∏O Y
OMB UMB folja humb,um > hum > humb
XA XA folja zë , në dialektin e gegënishtes, xa, me xanë.
AP AR emri arë, tokë.
IK IK folja ik
ΛE LE folja le, me lanë.
O∑ US emër ungj.
XA XA folja xa, me xanë, zënë.
AP AR emri arë, tokë
I∏∏ IPP folja hip
O O o Y Y përemri ay, Kuptimi i rreshtit. Humbi, të zërë arën iku, le ungji, xa arë n jep o ay.( Humbi, u zhduk. Iku të zërë arën. Ja le ungji. Zë arën se ja jep ay.) 9 ASTAPKI∏∏OYAP∑TEI∆Λ AST AP K I∏∏ O Y AP ∑T E I ∆Λ AST AST folja asht AP AR emri ar ë , tok ë
K K parafjala ke, që
I∏∏ IPP folja ip, jep
O O o
Y Y Përemri ay
AP AR emri arë, tokë
∑T ST pjesëz mohuese s’t, nuk
E E folja je
I I përemri ai.
∆ Λ D L dhe le
Kuptimi: “ Asht ara që ja japë ay. Ara s’është e atij, dheu lindjes( këto fjalët e fudit të thëna si nëpër dhqmbë).”.
10 ∏ETXAAR∑ENOYXAIPYΛOY
∏ET XA AR ∑EN O Y XA IP YΛ O Y
∏ET PET ndajfolja shpejt pet > spet > shpet > shpejt
XA XA folja xa, zë
AR AR emri arë, tokë
∑EN SEN folje shënon sen > sen I > senoi > shenoi, shënoi.
O O o
Y Y përemri ay
XA XA folja xa,zë
IP IR emër hir, trashëgimi. Në shqipen e sotme përdoret fjala irate, për pasuri të trashëgueshme.
YΛ YL emër yll. Emri yll është përdorur dendur në shqipen e lashtë si shkalla më e lrtë e një krahasimi.
O O o Y Y përemër pronor të tij Kuptimi : “ Shpejt xa, shënon arën o ay. Xa iratin, pronën o e tij. ( Shpejt zë arën ai. Zë e shënon ai pronën, pronë shumë të mirë, si yll o, të tijën.) ”
11 ∏OΛEMAPXEONTΩN
POL EM AR XE O N TON
∏OΛ POL fol. poll. pjell në kohën e shkuar polli
EM EM foja jem
AP AR emri arë.
XE XE foja xe, zë
O O o
N N parafjala në. TΩN TON përemri pronor tonë. Kuptimi rreshtit. Pjellë, lindur jam arë, xe o në tonën. ( Këtu kam lindur, në këtë arë që po zë. Është në pjesën tonë.) 12 AYO∆OTOYEM∏E∆OKΛEO∑ A Y O ∆ O TO Y EM ∏E ∆O K ΛE O∑ A A folja asht
Y Y përemri ay
O O o ∆ D emri dhe O O o TO TU pjesëza foljore tu , duke
Y Y përemri ay
EM EM folja jem
∏E PE folja pe ∆ D emri dhe, dheu
O O o
K K parafjala ke, tek
ΛE LE folja le, lind O∑ OS emër ungj
Kuptimi: “ Asht ay dhe o ku ai kish parë dheun ke leu tek ungji . Ky ishte dheu ku ai kish lindur, ku e kishte parë dhe e kish lenë ungji.) “
13 KPAYKΛE …… ΛANOY ( rreshti ka një dëmtim në mes të tij)
KPA Y K ΛE……ΛAN O Y KPA
KRA emri krah.
Y Y përemri ay
K K ndajfolja ke
ΛE LE folja le, lind
……………….( nuk dallohet shkrimi ) ΛAN LAN folja lan, me lan ë
O O o Y Y përemri ay.
Kuptimi: “ Krah ay ke le, linda …… lan o ay. ( Atu për krah ai kish qënë ( ungji) kur lindi ai …….. dhe atje e kish lënë.) “
14 AIK∑O∑I …APISTOфANEO∑
A IK ∑O∑ I …AP IST O фAN E O∑ ………. ( nuk dallohet qartë shkrimi ) A A folja asht
IK IK folja ik
∑O∑ SOS folja sos, mbaroi. I I përemri ai. ………….. ( nuk dallohet qartë shkrimi )
AP AR emri arë. IST IST folja ishte фAN FAN folja thanë, me thanë
E E folja je O∑ OS emër ungj. Kuptimi : Asht ik , sos, ai …. Ara, kishte, thanë, është e ungjit. ( Ungji e ka menduar të, sosur ,të mbaruar, foshnjën e porsalindur, sepse ai nuk mund të rritej pa nënë., sepse nëna i kish vdekur aty në arë pas lindjes. dhe kishte menduar se kjo tokë, që i takontekëtij fëmije, do t’i mbetej atij.)
15 фATA……NTO∑ …… фAT ANT O∑
фAT FAT emri fat
A A folja asht
…….. ( nuk dallohet qartë)
NT NT togfjalëshi në të
O∑ U S emri ungj
Kuptimi: “Fat sht …..më të ungjit. ( Ungji e ka quajtur fat që pjesa e tokës që i takonte fëmijës së sapolindur, i mbetej vetëm atij, askujt tjetër.)”
16 TIRTIMA……..KAMIKPATEO∑
T IR TIM A……..KAM IK PAT E O∑
T T parafjala te, tek IR IR emri irate, pasuri e palujtshme, e trashëguar. TIM TIM përemri pronor tim. A A folja asht …….. ( ka paqartësi ) KAM KAM emri kamë, këmbë. IK IK folja ik PAT RAT ndajfolja shtrirë, E E folja je O∑ OS ungj. Kuptimi: “Te ir im asht ….më kam shkon. Shtrirë ishte ungji. Duke shkuar më këmbë nëpër arën e tij, ai sheh ungjin aty shtrirë,)”
17 A∏∆EOOHIEPOMNAMONOI∑
A∏ ∆E O O HI E POM N AM O N O I∑ A∏ AP folja hapu. ∆E DE emri dhe. O O o O O o HI HI folja hyj, hyj. E E folja je. POM ROM folja rrojmë N N parafjala në
AM AM emri am, nënë. O O o N N parafjala në O O përemri ajo I∑ IS folja ish. Kuptimi : Hapu dhe o me hi, hyj, të rrojmë në amë o në ajo ish. (Ai befasohet kur sheh aty ungjin. Hapu dhe të futem, – thotë, të futem e të jetoj aty bashkë me nënën,se ajo aty ish).
18 ∑KIAPI ∑TEI∑IMONO∑
∑K I AP I ∑T E I∑ IM O N O∑
∑K SK pjesëza s’ nuk ( kjo pjesëz është quajtur cuq, pasi e tillë shqiptohej me një sk pa zanore. Kur dikush jepte një përgjigje mohuese, shqiptonte këtë pjesëzë , cuq).
I I përemri ai.
AP AR emri arë. I ∑T IST folja ishte
E E lidhëza e, dhe.
I∑ IS folja ish.
IM IM përemri pronor im.
O O o
N N pjesëz mohuese n, nuk
O∑ US emri ungj.
Kuptimi : “S’kish arë ai ishte e është imja o, jo e ungjit”.
19 A∑TOEO∆OPOI∏YPAMOY
A∑T O E O ∆O PO I∏ YP AM O Y A∑T
AST folja asht O o o E E lidhëza dhe O O 0 ∆ D emri dhe, O O përemri ajo. PO RO folja rron I∏ IP folja jip, jep YP YR pronën, trashëgimin AM AM emri nanë O O o Y Y përemri ay..
Kuptimi: “ Asht o e dhe ajo rron.Të më japë pronën e nanës ay.”..
20 ∆ΛXTIMA∑I∏OΛEITIMA∑I∏OIO∑ ∆ ΛX TIM A∑ I∏ O ΛE IT IM A∑ I∏ O I O∑ ∆
D emri dhe ΛX LX emri ligj lx > lgj > ligj. TIM TIM përemri tim A∑ AS fol. asht
I∏ IP folja ip
O O o
ΛE LE folja le, me lanë
I I përemri ai
TIM TIM përemri tim
A∑ AS folja asht
I∏ IP folja ip, jep
O O o
I I përemri ai
O∑ OS emri ungj.
Kuptimi: “ Dheu ligj tim është jep ma le ai timin, asht jep o ai.( Dheu me ligj imi asht. të ma japë ai, o ungji ) Më bën përshtypje diçka këtu. Shoh fjalët: dhe – ligj – tim, me kuptimin: dheu më takon mua me ligj, që në gjuhë juridike e quajmë legjitim. Nuk kemi pse të çuditemi pse ky term juridik të jetë kaq i lashtë ”.
21 ∆OΓMATIBOYΛA∑KAI∆AMOYA∏OTAN
∆ DHE emri dhe O O o
Γ G përemri lidhor që
MAT MAT folja mat
I I përemri ai
BO BO ndajfolja boo
YΛ YL emri yll A∑ AS folja asht
KA KA folja ka
I I përemri ai ∆AM DHAM folja dhamb,dhëmb O O o
Y Y përemri atij A∏ AP folja jap
O O o TAN TAN ndjafolja tanë, tërë.
Kuptimi : “ Dheun që mat ai boll ylli asht ka ai, dhamb o atij ta japë të tanë.( Dheun, tokën që mati ai, boll ylli e ka, por po i dhembte o atij, ( ungjit) që do t’ia jepte të tanë.) Djali po i gëzohej tokës së tij, por ungjit që po i ndiqte me vëmëndje veprimet e tij, po i dhimbte jeq që do të dorëzonte të tanë atë tokë.) “
22 XPH∑I ΩNTAN фEIAOMENAN
XP H ∑I ΩN TAN фE I A O MEN AN XPH XHR emri xeher, helm, shumë i hidhur
∑I ΩN SI ON shikon
TAN TAN ndajfolja tan, tërë.
фE FE folja the, thot
I I përemri ai
A A folja asht
O O o
MEN men emri mend. AN AN folja han. Kuptimi : “ Zeher shikon të tanë. Ai tha: Asht o mend han. Ungji po vështronte me hidhërim( zeher), se si ai po e maste të tanë. – Me ment të mund ta hanë ? – mendoi .) ”
23 KTΩNEM∏PO∑ONEIAYTON
KTΩ NEM ∏ PO ∑ O N E I A YT ON KTΩ KTO përemi këto
NEM NEM folja më jep. ( folja ma jep ka patur edhe një trajtë tjetër, atë nema shem. “ Nema moj, falma.moj, syrin e zi “
∏ P parafjala për
PO RO folja rroj
O∑ OS emri ungj
O O o
N N lidhëza kushtore në, në qoftë se
E E foj je
I I përemri i
A A folja asht
YT YT premri yt
O O o N N pjesëza nuk/
Kuptimi :” Këto nem për të rrojturu ungji në se ai është yti o jo. ( Këto të japë ungji më mjaftojnë për të rrojtur, në se ai është yt io jo.) “
24 TΩIOEΩIAPΓYPIOY Është momenti kur midis ungjitdhe nipit ka filluar përleshja. T T përemri ti
Ω O o pasthirmë.
I i përemri ai
O O o
E E folja je
I i përemri ai
AP AR emri arë
Γ Q
YP IR hir, prona
I i përemri ai
O O o Y Y përemri atij HHH
Kuptimi: “ Ti o ai, ara e trashëgimia jote o atij hhhhhh. ( Nuk del e qartë plotësisht, por kuptohet, ka filluar përleshja, e cila duhet të ketë përfunduar me vrasjen e nipit nga ungji..Pikërisht se ky djalë do të jetë vrarë aty, duket edhe nga tingulli i zgjatur hhhhh , duke i dalë fryma.”