vijon nga pjesa e parë

Ambasadori Otoman i cili nga Kruja udhëtoi me një galerë të Admiralit Loreto drejt Venedikut, vdiq papritur duke lenë negociatat në mes por që për rëndësinë e tyre nuk mund të vonoheshin më tej. Për këtë arsye Sinjoria dërgon Ambasadorin Malpiero i cili duke udhëtuar nëpërmjet Via Egnatia mbërrin në kampin e Sulltanit, i vendosur diku afër Kusendilit. Në këtë takim ai mëson se tashmë Sulltan Mehmeti kërkon jo vetem dorëzimin e Krujes por edhe Shkodrës, Drishtit dhe Lezhës.

Admirali Venedikas i pa fuqishem per te negociuar me Sulltanin per kerkesat e reja rikthehet prane Flotës së pozicionuar në Adriatik duke pritur. Pasi Mehmeti merr Krujën dhe i drejtohet Shkodrës, Malpiero rikthehet në brigjet shqiptare dhe mbrrin në Shkodër menjëherënëpërmjet Bunës për të mbrritur në Kampin e Sulltanit vetëm disa ditë përpara se trupat e kalorsisë së lehtë të Mihal Oglu Ali Bej dhe Davud Pasha Shqiptarit të mbërrinin në fshatrat aty pranë.

Mbërritja e Malpieros në Shkodër dhe takimi me Sulltanin janë përshkruar nga disa burime të kohës por negociatat mes tyre nuk dihen. A sillte valle Malpiero një propozim të ri për Sulltanin? Robi Italian Gian Maria Angiollelloi cili ishte nje funksionar i rendesishem prane Mehmetit ka lene deshmite e tija ne “Kroniken”, ku flet edhe per kete takim.

“Malpiero erdhi me nje galere te shpejte ne Bune dhe zbriti ne nje vend te quajtur San Celso. Ai dergoi Sekretarin e tij Manentite shoqeruar nga 40 kalores otomane tek Cadra e Sulltanit”

Nga ky takim ka mbetur vetem nje dokument i prodhur nga Sekretari Manenti per Sinjorine derguar me 27 Gusht duke raportuar per deshtimin e Misionit per shpetimin e Shkodres. Manenti u kthye ne Venedik ndersa Admirali prane flotes duke ju afruar Lezhes e cila ishte gjithashtu e rrethuar.

Në mënyrë kronologjike mund të ndjekim ngjarjen si më poshtë:

Mehmeti i çliruar nga presioni i Uzun Hasanit të Grigjës së Bardhë përgatit ekspeditën ndaj Arbërisë.
Venedikasit tentojnë një paqe me kushte të vështira për ta por Mehmeti vazhdon marshimin
Mehmeti nëpërmjet Via Egnatia-s mbërrin në Krujë ku merr pjesë personalisht në dorëzimin e saj nga Venecianët më 15 Qershor 1478 (15.RI.883)
Në 2 Korrik ai e zhvendos kampin e tij në brigjet e Bunës ku pret emisarët e Dozhës Venedikas (Malpieron dhe sekretarin e tij Manenti) të cilët i kishte pritur disa javë më parë në kampin e tij në Manastir
Në 5 Korrik shkruan letrën e cila dërgohet nën mbikqyrjen e besnikut të tij Mevlana Murat Celebi për sundimtarët Lindorë të cilët po ndiqnin me vëmendje fushatën e Mehmetit në Ballkan, ku deklaron rënien e Shkodrës. Pasi tenton edhe nje sulm te pergjithshem mbi Keshtjellen Mehmeti le rrethimin ne 8 Shtator duke u kthyer ne Stamboll.
Kronologjia e Fathname në Persisht nuk lë dyshim mbi datën e nënshkrimit të saj nga Mehmeti II nën muret e Shkodrës. Por Burimet Venedikase janë të pagabueshme mbi datën e rënies së Shkodrës si 4 Janar i 1479.

Çfarë ka ndodhur midis kohës kur Mehmeti deklaron pushtimin e Shkodrës dhe datës zyrtare të braktisjes së saj nga banorët shkodranë?

Burimet vendikase dhe kronika e Barletit hedhin dritë mbi përpjekjet e mëdha të Shkodranëve dhe garnizonit Venecian në mbrojtjen e Shkodrës. Jo vetëm garnizioni i kalasë por e gjithë popullsia e Shkodrës, përfshirë edhe gratë, morën pjesë në betejat e përgjakshme.

Frati Domenikan Bartolomeu i Epirit, Gjon Kapistrano dhe komandanti i kavalerisë Nikollë Moneta, udhëhoqën disa sulme jashtë Kalasë duke rritur shpresat e mbrojtësve për një çlirim të mundshëm. Por duket se Mehmeti i II lajmëronte marrjen e kësaj Kështjellë 7 muaj përpara se mbrojtësit të braktisnin Fortesën.

A mos vallë Ambasadori Malpiero i cili e kishte takuar Sulltanin në bregun e Bunës kishte pranuar në fshehtësi kapitullimin e Shkodrës?

Në se ky dokument i rrallë do të merret si një dokument autentik i dalë nga kancelaria e Mehmetit, atëherë duket se një marrvëshje e fshehtë ishte nënshkruar midis tij dhe Sinjorisë venedikase nëpërmjet Admiralit Malpiero. Nëse kjo është e vërtetë, sakrificat e mbrojtësve të Fortesës të kenë qenë një përpjekje e dëshpëruar e Venedikasve për të krijuar një iluzion të rremë për mbrojtjen e Shkodrës, duke e sakrifikuar këtë të fundit për interesat tregtare në Lindje.

*****

Sipas Prof. Thackler dora që ka nënshkruar dokumentin është e ndryshme nga dora e shkruesit të këtij dokumenti. Një fakt tejet interesant ky dhe nëse do të donim të ishim pak të egzagjeruar në hipotezën tonë mund të mendojmë se ndoshta nënshkrimi është i vetë Mehmetit.

Është fakt se Sulltanët nuk nënshkruanin asnjëherë dokumentet zyrtare, por nëse marrim parasysh faktin që Mehmeti i II ishte një person mjaft i edukuar dhe lidhja e Shkodrës me kultin e Aleksandrit, nënshkrimi i dokumentit nga dora e tij është një mundësi.

Nëshkrimi i letrës së Mehmetit me titullin e pushtuesit të Iskanderies mund të shpjegohet me edukimin klasik që Mehmeti kishte marrë në rini. Është e njohur vizita e tij në rrënojat që mendohej se ishte Troja antikeme 1462 (sipas kronikanit grek Kritoboulos), apo pretendimi i tij se pushtimi i Konstandinopojës ishte një hakmarrje për shkatërrimin e Trojës. (Kritobulus)

Dihet nga burimet e kohës se Mehmeti e stilizonte veten e tij nën modelin e Aleksandrit. Nicolo Sangudino i cili pati një audiencë personale me Mehmetin pas Pushtimit të Konstandinopojës raporton në interesin e këtij të fundit në historinë antike dhe në vecanti per Aleksandrin e Madh. Po keshtu ne studimin e historianit Julian Rabi mbi figurën e Mehmetit mësojmë se në Librarinë e Sulltanit përveç të tjerave ishin vëllime të Arrianit Anabasi një vepër klasike kjo mbi Aleksandrin e Madh si dhe një kopje e Iliadës së Homerit.

Iskanderie përkthehet nga arabishtja si Qyteti i Aleksandrit. Por përse Mehmeti me krenari të dukshme dërgon lajmin e pushtimit të këtij qyteti tek sundimtarët e lindjes? Është një pyetje tejet interesante.

Nga thellësia e shekujve, Shkodra njihet për legjendën e saj të famshme të Rozafës dhe gojëdhënat lokale nuk kanë asnjë burim që e lidh këtë qytet me Aleksandrin e Madh apo edhe sundimtarë antik me këtë emër, me përjashtim të Statutit të Shkodrës ku themelimi i qytetit lidhet me emrin e Gjeneralit të famshëm Maqedonas.

Megjithatë këtë pretendim të lashtësisë së qytetit, mund ta marrim në kontekstin e kohës, ku nën influencën e modës europiane edhe hartuesit e Statuseve të Qytetit kërkonin një prejardhje të lavdishme të tij. Po kështu, një burim i besueshëm por pak i përdorur nga historiografia jonë është Evliha Celebiu një udhëtar otoman mjaft i njohur për udhëtimet e tij në territoret e Perandorisë.

Në përshkrimin që ai i bën qytetit të Shkodrës ai shkruan: “Udhëtuam në qytetin e fortifikuar me mure Iskanderie. Ky qytet ishte themeluar nga Iskendër Zulkarneyn (Aleksandri i Madh) dhe quhej Iskenderiyye” .

Pra sipas Celebiut, Shkodra në periudhën e tij kishte si legjendë themelimin e saj nga Aleksandri i Madh. Identifikimi i Shkodrës me Aleksandrin e madh të paktën sipas studiuesve otomanë është një rrugë e pashkelur më parë. Ndoshta insistimi i Mehmetit për pushtmin e Shkodrës përveç çështjeve strategjike mund të ketë lidhje edhe me ambicien e tij për të pushtuar një qytet të themeluar nga Aleksandri i madh.

Ndoshta gërmimet arkeologjike të munguara mund të hedhin dritë mbi vërtetësinë e këtij pretendimi, por ajo që ka shume rëndësi është fakti se për Otomanët Shkodra ishte një qytet jashtëzakonisht i rëndësishëm për pozicionin strategjik që zotëronte. Për studiuesit do të ishte me interes hipoteza se Mehmeti II përveç arsyes strategjike ka pasur edhe arsye personale për marrjen e Shkodrës.

Sipas specialistëve të periudhes otomane në periudhën e Mehmetit II njiheshin vetëm tre qytete të quajtura Iskenderie. Shkodra në Arbëri, Aleksandria në brigjet e sotme Turke që shërbente si port kryesor për qytetin Sirian të Aleppos dhe i treti Aleksandria e famshme e Egjyptit. Deri në periudhën e Mehmet Fatihut asnjë prej këtyre qyteteve nuk ishte pushtuar nga otomanët. Për këtë arsye dokumenti ynë specifikisht cilëson Shkodrën si qytetin e Aleksandrit të pushtuar nga Mehmeti dhe epiteti që ai i njeh vetes si pushtues i saj është mjaft interesant. /Auron Tare*

Botuar në DITA – Bibliografia e përdorur:

(Topkapı Sarayı Müzesi Arşivinde Fatıh II/ Sultan Mehmede Ait belgeler Belleten 53, 1950, pp 49-56 (page 54))
F.Babinger “Jakub Pascha ein Leibartz Mehmed II Revista degli Studi Orientali 1951.
(The Uygur account of Mehemmed II’s victory in 878/1473 over Uzun Hasan (R. Rahmeti Arat, Fatih Sultan Mehmed’in yarlIǧI, in TM, vi (1939), 285-322; cf. idem, Un yarlIk de Mehmed II, le Conquerant, in Annali del R. Ist. Sup. Orientale di Napoli, n.s. i (1940), 25-68).)
Stavrides, Théoharis (August 2001). The Sultan of Vezirs: The Life and Times of the Ottoman Grand Vezir Mahmud Pasha Angeloviu (1453-1474) (Ottoman Empire and Its Heritage Series, Volume 24). Brill Academic Publishers, Inc. p. 65. ISBN 90-04-12106-4.
Heath W. Lowry (2003). The Nature of the Early Ottoman State. SUNY Press. p. 116. ISBN 978-0-7914-8726-6. Retrieved 20 February 2013.
Setton, Kenneth M. (1978), The Papacy and the Levant (1204–1571), Volume II: The Fifteenth Century, DIANE Publishing, p. 340, ISBN 0-87169-127-2 Babinger, Franz. Mehmed the Conqueror and His Time. New Jersey: Princeton University Press, 1978.
Ecthesis Chronica 40. Mukrimin Halil Yinac “Ahmed Pasha Gedik” IA 1 193-199
Halil Inaklcik “Ahmad Pasha Gedik” EI2, 292-293
Sehabeddin Tekindag, “Mehmed Pasha Karamani” 1A 7, 588
Sehi Beg, Hest Bihist: the Tezkire by Sehi Beg ed Gunay Kut (cambrigde MA 1978) f24r, Tekindag “Mehmed Pasa Karamani” 1A 7 588
İnalcık, Halil, “Aḥmad Pas̲h̲a Gedik”, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosëorth, E. van Donzel, W.P. Hans J Kissling “Die Anonyme Altosmaniche Chronik uber Sultan Bayezid II” Munich 1967 .134
P.Xhufi Arberit e Jonit”
Inalcik.H “Mehmet the Conqueror” 1432-1481 1960
Inalcik.H Perandoria Osmane. Periudha Klasike 1300-1600.Tirane Dituria 2013 Seven ottoman Documents from the Reign of Mehmet II V.L.Menage
Da Lezze ( Gian Maria -Angiolello)
K.Jirecek “Skutari und sein Gebiet im mittelalter”
L.von Thalloczy, Illuyrisch-Alnanische Forschungen Munich 1916 pp 94-124