Shkruan: Muharrem ABAZAJ

Mbishkrim etrusk ( Çippo di Perugia ).
Ky gur i madh i mbishkruar është zbuluar në zonën e San Markos në Peruxhia, të Italisë. Datohet si e shek.III-II p.e.s.në rrëzë të rrafshinës së Malit Tezio, pranë burimeve me ujë të vrullshëm të përroit Genne, përrua, i cili është edhe sot furnizuesi kryesor me ujë të pijshëm për të gjithë zonën. Guri është gjetur pranë një varri, poshtë një stene. Ka dalë mbi tokë si pasojë e grryerjeve të mëdha të tokës nga disa reshjeve të jashtzakonshme
Përmbajtja e mbishkrimit
Mbishkrimi ka disa dëmtime të pjesëshme, por përgjithësisht ai është I lexueshëm prandaj dhe kemi arritur ta deshifrojmë atë plotësisht
Përmbajtja e mbishkrimit
Një djalë, me sa kuptohet në moshë adoleshente, është hidhëruar me prindët e tij dhe është larguar nga shtëpia. Ai ka shkuar e është fshehur nën një shpellë, pranë ures së një rrjedhe të rrëmbyer uji. Pasi është zbuluar vendodhja e tij, prindërit, të shoqëruar edhe nga nga një grup i madh pleqsh, shkojnë ku është fshehur ai me shpresën mos e bindin për ta marrë në shtëpi. Nëna e tij ulet në mesin e urës dhe i lutet djali të saj, t’i vijë pranë, së paku sa për t’i dhënë bekimin e saj. Kjo lutje e nënës u duk sikur e bindi djalin e saj. Ai doli nga shpella dhe u nis me vrap drejt nënës së tij. Të gjithë ishin në ankth. Ndodhi ajo që askush nuk e priste. Kur arriti pranë nënës së tij, kur të gjithë po prisnin përqafimin nënë – djalë, ai bëri një kthim të papritur, hidhet nga ura poshtë në rrjedhën e ujit. Nëna e tmerruar sheh se si biri i saj i dashur bie poshtë në rrjedhën e ujit. Por asaj sikur i lindi një shpresë kur vuri re se djali i saj poshtë në ujë ishte i gjallë. Niset me nxit drejt tij. I afrohet ngadalë. Ai as nuk shihte, as nuk dëgjinte. Ajo zgjat duart drejt tij për ta kapur, por ai nuk e lejoi ta prekte. Sakaq rryma e ujit e ka marrë djalin me vete. Ajo vështron e mbytur në vaj birin e saj të dashur, gjysëm të gjallë që shkon drejt vdekjes. I drejtohet me dhimbje Hyjit: – Pse o Hyji e le gjallë atë, kuri i merr birin e saj të shtrenjtë? Ngushëllon veten duke thënë se atë e kishte marrë Hyji lart në qiell. Atje pranë Hyjit ishte ulur.ai.
Duke qenë një epitaf mbi një gur varri, edhe ky mbishkrim karakterizohet nga një fjalor i kufizuar, por megjithatë gjejmë aty mjaft fjalë njërrokëshe të cilat janë ose identike ose si rrenjë fjalëformuese të shqipes së sotme.Ajo që do të vini re menjëherë është se dallimi midis trajtave të fjalëve të shqipes së lashtë dhe asaj të sotme qëndon te mjetet gjuhësore, tek prapashtesat,parashtesat, mbaresat, nyjetShqipja e lashtë,duke qenë në një fazë të pazhvilluar, nuk i ka përdorur këto mjete gjuhësore.
Më poshtë po rendisim fjalët që kemi identifikuar në këtë mbishkrim
Do të procedojmë në këtë mënyrë: do të japim në fillim trajtë e shqipes së lashtë, më pas atë të shqipes së sotme dhe do të vëmë në dukje shkurt zhvillimin fonetik të seicilës fjale. Fjalën gjuha standarte po e shënojmë shkurt stand. Dhe dialektin e gegënishtes geg.
emra
am am/ geg.stand.,nëna.
at at, baba.
an ana Ka marrë nyjen shquese a.
ar ara Ka marrë nyjen shquese a
ap hap ( masë gjatësie sa shtrirja e këmbëve ) I është paravendosur bashktingëllorja h.ruan të njëjtën trajë
bil bir Është bërë qiellëzorizimi i l > r)
hal hall l > ll
I Hyji Fjala ka këtë zhvillim: I > Hi > hy > hyi > hyji.)
il yll i > y )
ir hir i është paravendosur bashktingëllorja h
si sy s > y.
spel shpella s > sh, ka marrë nyjen shquese a.
ur ura ka marrë nyjen shquese a.
var varr r > rr
vel vëlla vel > vela > vla > vëlla.
mbiemra
zez e zeza ka marrë nyje të përparme e dhe nyje shquese
mi i mirë ka marrë nyjen e përparme idhe prapashtesën rë
përemra
un unë i është prapavendosur zanorja .ë.
ne ne ka ruajtur trajtën e shqipes së lashtë.
i ai është formuar nga përngjitja e foljes a ( asht ) me trajtën e shqipes së lashtë I ( a + ) – ai
ki ky i > y.
im im ruan trajtën e lshtë.
in ynë i > y, dhe zanorja ë.
vet vet ruan trajtën e lashtë.
tan tanë geg. stand.tërë.
vet vet.
i i (trajta e shkurtër e përemrit vetor ( atij i ).
Numëror
ni nji. n > nj
Folje
ap hap I është paravendosur bashktingëllorja h.
e je
em jem I është paravendosur bashk.j.
ek hek geg. stand heq k > q
ep jep I është paravendosur bashk.j.
es, est është e > ë, s > sh.
ik ik
is ish. s > sh.
fa tha f > th.
hed hedh d > dh.
hin hin, geg stand hyn. i > y.
ka ka
kap kap.
a ken ka ken, geg. stand ka qenë k > q
klen kthen l > th.
la la, me lanë ,geg standarti lë, lënë.
lem lemë. I është shtuar zanorja ë.
mas mas
nal nal, geg, stand ndal.
nin nin, geg, stand. dëgjon.
pa pa, me pa,geg stand.duke parë.
pen pen, geg, stand. shikon.
ran ran, geg, stand, shkon.
ri rri r > rr
ro rroj r > rr dhe I shtohet mbresa foljore j.
ru ruj, geg stand. ruaj.
si shikon
ul ulet merr prapashtesën et.
um hum, geg. stand. humb.
va vajti merr mbaresën foljore j dhe prapashtesën ti.
vin vjen. I > j dhe merr mbaresën n.
t es të jesh. t –ja merr zanoren ë dhe s > sh.
tu tuj geg. stand. duke
ndajfolje
let lehtë është shtuar bashktingëllorja h dhe zanorja ë.
xit me nxit geg. stand me nxitim
kun kun. geg. stand asgjëkundi
parafjalë
te te.
n në ka marrë zanoren ë.
ke ke. geg. stand. te, tek.
ka ka geg. stand. nga
pjesëza
s s’
st s’të merr zanoren ë.
sk kjo pjesëz nuk përdoret më në gjuhën shqipe, por deri jo shumë kohë më parë ajo ka qenë në përdorim.Kur dikush jepte një përgjigje mojuese artikulonte një tingull të ngjashëm me sq dhe ne e njihnin si cuq.
uk nuk ka marrë midis bashktingëlloreve zanoren u.
n nuk formë e shkurtuar e pjesëzës nuk.
lidhëza
e e
as as
DESHIFRIMI
Për të u ardhur në ndihmë atyre që nuk e njohin mirë teknikën e deshifrimit, po japim shkurt disa sqarime:
1 Shkrimi i shqipes së lashtë ( pellazg ) ka filluar nga ana e djathtë me drejtim majtas, por ne për ta patur më lehtë deshifrimin e kemi ndërruar këtë drejtim të tij duke e filluar si shkrimin tonë, me fillim nga ana e majtë.
2 Kemi zëvendësuar shkronjat e alfabetit pellazg me shkronjat korrespondente të alfabetit të shqipes së sotme.
3 E kemi ndarë tekstin e mbishkrimit në pjesë të shurtëra.
4 Shkrimi pellazg nuk ka patur ndarje midis fjalëve, prandaj kemi bërë ndarjen e këtyre fjalëve.
5 Kemi marrë çdo fjalë dhe e kemi krahasuar atë me fjalët e shqipes së sotme.
6 Në fund të krahasimit të të gjitha fjalëve të çdo ndarjeje kemi dhënë kuptiminnë shqip të tekstit.
I
1 TE – te = par. te, tek.
2 UR – ur = em. ur(ë).
3 AT – at = em. at.
4 TAN – tan.= ndf. tan(ë), të tanë.
5 NAL – nal ̴̴̴̴ fol.ndal.
6 AR – ar.= em. ar(ë).tokë, përdhe.
7 ES – es – fol. eshtë.
8 UL – ul fol. ulet.
( Te ura të gjithë etërit kanë ndalë. Në arë (tokë) është ulë
II I I
1 AM – am = em. ama
2 E – e . > fol. je.
3 FA – fa > fol. tha ( f < th ). 4 I IR = ir > em. hir.
5 LA – la = fol. la. me lanë.
7 VTN – vtn. > ndf. vetëm
8 I VELOIN – veloin > em. vëllai ynë
9 M AM – am = em. am
10 EST – est. > fol. esht..
( nëna e tha: hirin vetëm me na lenë,vëllai ynë,nana esht.)
III I
1 ST – st > psz. s’të, nuk.
2 LA – la. = fol. me lanë
3 I A BI –a bi. > emr.asht biri.
4 VA – va.= fol. me vajt
5 S – s = psz. s, nuk.
6 LE – le.= fol. me lanë. I
7 LE – le = fol. me lanë.
8 O –o = o.
9 KA – ka = fol. ka.
10 RU – ru.- fol.rujt.
( S’je me na lan, o bir, as me na lanë me të ruejt. )
IV I I
1 T- t > psz. të.
2 ES- es. > fol.esht.
3 AN – an. = em. anë, pranë..
4 BI – bi > em. bir.
5 S – s.= psz. s. ‘
6 LE – le = fol. me lanë.
7 I RI – ri = fol. rri.
8 T ES – t es > fol. të jesh.
9 N – n. = par. në.
10 STE – ste > em. stenë.
11 I IS – is > fol. ish.
( Të jesh pranë sa të hysh, s’të le, në stenë duke ndenjë je ).
V I
1 RAS – ras. > fol. ra asht
2 NES – ra nes > nga ne
3 I I – i > pr. ai.
4 PA – pa.= fol. me pa.
5 AM – am = em.am
6 A HEN – a hen > asht hyn
7 N – n > num.nji
8 AP – ap.> fol.hap
9 ER – er.> erdh
( Ishte duke ardhur për tek ne, pa nënën, sa të hedhë nji hap dhe vjen.)
VI I I
1 I XIT- xit.> fol. me nxit
2 I VELOIN – veloin > em.+ për. vëllai ynë.
3 O – o = o.
4 UR – ur.= em. ur(ë)
5 AS – as.> fol. asht
6 AR – ar.> fol. ardhë.
7 AS – as .> fol. asht.
8 PE – pe.= fol. pe. shikon.
( Me nxit vëllai ynë në urë asht duke ardh. Është duke parë.)
VII I
1 RAS -ras > fol. rash, shkova t
2 K – k > par. ke.
3 EM – em > fol.jem..
4 UL- ul = fol.ul.
5 M – m > par. më
6 LE – le = fol.le
7 SK- sk > psz. s’k, nuk.
8 UL – ul > fol. ulet.
9 SU – zu = fol. zu.
10 I KI – ki > pr. ky.
11 EN – en > fol. vjen.
( shkon drejt e ku jem ulur, më le aty ku jam, dhe nuk vjen.)
VIII I
1 E – e = lidh. e, dhe
2 SK – sk.>.psz. nuk.
3 I I EP – i ep = fol. i jep
4 L – l > fol. le., leje
5 T UL- t ul.> fol.të ulet
6 A RU – a ru.> fol. me u rujt
( e nuk i jep leje të ulet me e ruejt………(Pjesë e dëmtuar).
IX I
1 A- a = fol. asht.
2 UL – ul = fol. ul.
3 EM – em.> fol. jem.
4 I I – i.> pr. ai.
5 VELOIN A – vel o in a ̴̴̴> vëllai ynë asht.
6 S AR – s ar > sa ardh.
7 S – s = psz. s, nuk.
8 NAL- nal.> fol. ndal
9 > kalon në rreshtin tjetër
(Afër na le të shikojmë vëllai ynë, sa erdhe, s’ ndale.)
X I I I I
1 KLEN – klen > fol. kthen. lind
2 I SI – si = lidh. si. i
3 I O I o i = psth. O Hyji.
4 I O IL- o il.> em. o yll.
5 S KUN – s kun.> ndf. askund
6 A KEN – a ken = fol asht kenë.
( Kthen, o Hyji, si një yll, si të mos kish qenë askund )
XI I I
1 VET – vet. = pr. vet.
2 I I IS – is > fol. ish.
3 HEL – hel.> fol. hedh.
4 I IK – ik. = fol.ik.
5 LA – la. = fol. la.
6 RO – ro.> fol. rroj.
7 AL al > fol. gjallë.
8 S A – s a.> s asht.
9 BI – bi > em. biri.
10 NE -ne = pr. ne.
11 EM – em > fol. jemi
( Vet asht hedhur. Iku nga jeta (vdiq). Gjallë s’asht biri, ne jemi.)
XII I
1 KLEN – klen < fol. kthen. 2 O – o = o. 3 UN - un. = pr. unë. 4 I I – i > pr. ai.
5 UL – ul.= fol. ul.
6 O – o = o.
7 E- e > fol. je.
( Kthehet nga unë, ai.ul, o qe )
XIII I
1 HAL- hall – emr.hall.
2 A – a.= fol. asht.
3 I S I – s i.> s’ ai
4 LEM – lem = fol. lem, me nanë
5 BI – bi > emr. bir.
6 S LE – s le = fol. s’ le.
7 I VELOIN A – veloina > vëllai ynë asht
( Në hall jam o,s’më le biri, s’më le, vëllai ynë asht ).
XIV I I
1 I HIN – hin.> fol hyn.
2 O – o = o.
3 A KAP – a kap.> fol. ta kap.
4 EM – em.> fol. jem.
5 UN – un. = pr. unë.
6 I IK – ik.= fol. ik.
7 LET – let.= ndf. lehtë.
8 MAS –mas = fol. mas.
9 UN – un = pr. unë.
( Hyj ta kap.ikij lehtë, mas unë )…)
XV II
1 N – n.> num. nji.
2 AP – ap.> em. hap.
3 ED – ed > fol. hedh.
4 s – s = psz. s.
5 RAN – ran > fol. me ranë. me shkue.
6 S- s = psz. s.
7 TL – tl > fol të le. l
8 I I OI I- o ii > em. o Hyji, Hyji.
9 HAL – hal = em. hall.
10 I I – i > pr. ai.
11 S – s = psz. s.
12 T LE – t le = fol. të le.
( një hap hedh, të shkoj, nuk të le, o Hyji,hall ai s’të le )
XVI I
1 I VELOINA – veloina > vëllai ynë asht
2 HIT – hit > fol. hit
3 N – n > num. nji.
4 AP – ap > em. hap.
5 ED – ed.> fol. hedh.
6 PEN – pen > fol. shikon.
7 ES – es > fol. esht.
8 S – s.= psz. s
( Vëllai yn asht.Hij, hedh një hap, shoh, ësht s ).….
XVII I
1 M – m > ndf.ma (më)
2 AS – as.= lidh. as.
3 SI – si > fol. shikon.
4 AS – as= lidh. as
5 I NIN – nin.> fol. nin, ndin, dëgjon.
6 AS – as.= lidh. as.
7 LE – le = fol. le.
8 LA – la > fol. me na lan
9 HI- hi > fol. hyj.
10 NA – na > pr. na, ne.
( Ma as shikon, as nuk dëgjon, as të le të hyjmë ne )
XVIII I I I I I
1 I VELOINA – veloina > vëllai yn asht.
2 M- m = par. më
4 LE – le = fol. le
5 I RI – ri = fol. rri.
6 I SI – si > fol shikoj
7 I NI – ni > fol. ndij.
8 A a = fol.asht.
9 I IN – in > fol rrin.
10 T EM – t em > fol. të jem
11 AM- am = em. am
( Vllai ynë , më ler të rri, të shikoj, të dëgjoj, të rri. të jem nana )…
XIX I I
1 SN L – sn l > s’nuk le
2 I FELOINA – veloin > vëllai ynë asht.
3 I SI – si > fol. shih.
4 A – a > fol. asht.
5 S AT – s at <> s’ at , tët at.
6 EN E – en e > fol. vjen je / ka ardhur.
( S’ na le.Feloini.Shiko, yt at ka ardhur.)
XX I
1 T ES – t es. > fol. të jesh.
2 N – n. > psz, në.
3 EK – ek > fol. hek / heq.
4 A – a > fol. asht.
5 I FELOINA – veloina > vëllai ynë ësht.
6 O – o = o.
7 IR – ir.> em. hir.
8 AM – am = em. am
9 O – o = o.
( Të jesh duke hequr, o vëllai ynë, o hiri nanës, o.)
XXI I I
1 A UR – a ur > nga ura
2 A HEL – a hel > fol asht hedhur.
3 VT – vt > pr. vet.
4 E – e. > fol. je.
5 SN – sn > psz në se.
6 ER – er.> fol. erdh.
7 AM – am = em. am
8 N – n > psz. nuk
9 EK – ek > fol. hek / heq.
10 E – e > fol. je.
( Nga ura vet je hedhur, s’erdhe tek nëna, por po heq.)
XXII I I
1 T – t > psz.të
2 ES – es > fol. esht.
3 N – n > par. në.
4 STE – ste > em. stenë.
5 I I – i > pr. ai.
6 S RA – s ra > s ra / s shkoi
7 AS – as = lidh.as.
8 NE – ne.= pr. ne.
9 ES – es.> fol. esht.
10 I I I > em. Hyji.
11 MOS – mos = psz. mos.
( Të jetë në stenë, të mos të vijë tek ne ai,, si mos o Hyji ).
XXIII
1 HEL- hel > fol. hedh.
2 O – o = o.
3 VT – vet > pr. vet.
4 AS – as = lidh. as..
5 KUN – kun > ndf. kund, askund.
6 A – a > fol. asht.
7 A BI – a bi > a bir.
8 UN – un = pr. unë.
9 AM – am = em. am.
10 EN – en > fol. vjen.
11 A – a > fol. asht.
( Hedhur vetë, o, as kund s’asht biri, unë. nana po vij ).
XXIV I
1 HEN – hen > fol, hyn
2 N – n > num. nji.
3 AP – ap > em. hap ( masë gjatësie )
4 ED – ed > fol hedh.
5 K – k > par. ke / tek
6 I Ik – ik = fol. ik.
7 NL – nl > fol. nal / ndalon.
8 VAR – var > em. varr.
9 E – e > fol. je.
10 VT – vt > pr. vet.
11 I – i > em Hyji.
12 SE – se > fol.she.
(Hyn, një hap hedh,si të ikë në varrin e vet,Hyjin sheh. në je).…
XXV I
1 FELOIN A – veloina > vëllai ynë asht.
( Vëllai ynë asht ).
XXVI
1 S AT – s at > yt at
2 EN – en > fol. vjen.
3 AS – as = lidh. as.
4 UK – uk > psz. nuk.
( Yt at vjen as nuk.).
XXVII I
1 PEN – pen > fol. sheh.
2 E – e = lidh e, dhe.
3 SK – sk > psz.nuk nuk
4 I I – i > pr. ai
5 SE – se > fol sheh.
( shikon e nuk të sheh )
XXVIII
1 AS – as > lidh. as.
2 PE – pe > fol. me pa
3 LAN – lan = fol. me lanë.
4 E – e > fol. je.
( As të shohë se le ).
XXIX I I I
1 I OI – oi > em. o Hyji.
2 BIL – bil > em. bil, bir.
3 I IM – im = pr. pronor im.
4 I MI – mi > mb. mirë
( O Hyji,biri im i mirë )
XXX I
1 VA – va > fol. vajti.
2 SPEL – spel > em. shpellë.
3 I OI- oi> em.o Hyji.
( vajti shpella, o Hyji )
XXXI I
1 PEN – pen > fol. sheh.
2 E – e > fol. je.
3 I O I – oi > em.o Hyji.
4 E – e > fol. je. je
5 ST – st > psz. nuk
( Shikon, o, Hyji, nuk … )
XXXII I
1 AS – as > fol. asht.
2 I FELOINA – veloina > vëllai ynë ëasht.
( asht vëllai yn o.)
XXXIII I
1 AS – as > fol. asht.
2 I IL – il > em. yll.
3 IN in > pr. ynë.
4 E – e > fol. je.
( Asht. ylli, ynë je.)
XXXIV
1 TU – tu > psz, tue /duke
2 RU – ru > fol me rujt.
3 UN – un = pr. unë.
4 E -e = lidh e.
5 SK –sk > psz. nuk
( duke e rujt un e nuk )
XXXV
1 UN – un = pr. unë
2 E ZE –e ze = fol. e ze.
3 AS – as. = lidh. as.
4 UK – uk > psz. nuk.
(…nuk mund ta zë, as nuk…)
XXVI I I
1 I I – i < për. ai. 2 EN – en > fol. vjen.
3 E – e = lidh. e
4 SK – sk > psz. nuk.
5 I I – i > pr. ai.
6 A – a > fol. asht.
(Ai as nuk vjen e nuk asht )
XXXVII I
1 UM – um > fol. humb.
2 I IK – ik = fol. ik.
3 S A – s a > fol s’asht.
4 BI – bi > em. biri.
( humbi,iku, s’asht biri ).
XXXVIII
1 N- n > psz. nuk
2 AS – as = lidh.as
3 PEN – pen > fol. shihet.
4 O – o = o.
5 N – n > psz. nuk.
6 A – a > fol. asht.
( as nuk shihet, o nuk asht)…
XXX IX
1 AM – am = em. amë
2 A – a > fol. asht.
3 ZEZ – zez = mb. e zezë.
( ama asht , e zeza .
XL I
1 I INA – in a > fol jina
2 A a bi > em.a bir
3 IN – in > jina.
( jena, o bii ynë, jena ).
XLI I I
1 TU – tu >. fol. tue./ duke
2 RU – ru > fol. ruejt.
3 I NI ni > fol ndjej
4 E – e > fol. je.
5 I IN – in > fol rrin.
( Duke ruejt dëgjoj e rri ).
XLII I
1 SE – se > lidh. pse, edhe pse.
2 I RI – ri = fol. rri
3 UN – un = pr. unë.
4 AC – as > fol asht.
5 LA – la = ndf. la, lart.
( edhe pse rri unë, asht la )
XLIII I I I
1 I OI – oi > em. o Hyji.
2 I LI – li > fol rri.
3 UN – un = pr. unë.
4 I I i > em. Hyji.
( O Hyji, rroj unë,o Hyji ).
XLIV II
1 UL- ul – fol. ul.
2 I O LI – o li. > o rri.
3 I I – i > pr. ai.
3 I IK – ik = fol. ik.
4 A – a > fol. asht.
( Ulur, rri,ai duke ikur asht )
XLV I I
1 KE – ke > par.ke / tek
2 I I – i > em. Hyji.
4 A – as > fol. asht.
4 I I – i > pr. ai
6 UL – ul + fol. ul.
(Ke, Hyji.ai asht ulul.