Shkruan: Flamur GASHI

Kombi shqiptar kur kaloj nga paganizmi në krishtërim, Nata pagane Buzmi bëhej Nata e krishterë e Sh’Këndellës – Nata e lindjes së Krishtit, që vjen për të kndellë gjithçka. Ta përkujtojmë ‘Natën e Buzmit’ e brohorinë e saj: “Po vjen buzmi bujar me dushk e me bar, me gjâ e me mall e me gjith të mirat e Zotit!”.
“Tri ditë mbassi të kthejë moti mbarë bjen kjo natë, në të cilën do të lutet shtëpi për shëpi të knellunt e jetës me nje ceremoni të veçantë për rreth buzmit bujar, mbas ritualit mâ të pastër, ruejtë ndër malet e Dukagjinit deri ndër ditë t’ona.
Asht nata e buzmit! Nepër të tana katundet e Shqipnís së Veriut duhet me djegë buzmat në ketë natë, ke fillon të knellunt e jetës së ré. Buzmat janë trí copa drû arre dy–vjeçe. Paradite nje burrë shtëpije, mbassi të jét la shtetsh, pse nuk bân me i nxjerrë buzmat pa u lám, shkon në mal për me i nxjerrë dhe i bjen te shtëpija. I pështetë përjashta murit të shtëpís në nji vend ku mos t’i prekë kerkush deri të vijë koha e darkës.
Kur të bâhet koha e darkës, i zoti i shtëpís gaton zjarmin e ri.
Dy burra tjerë dalin jashta shtëpije dhe i marrin ata buzma për dy skâjesh tue ndejë njâni mbas tjetrit e ashtu u ngjiten shkallvet deri te praku i derës. Aty i thrrasin të zotit të shtëpís, si t’ishin miq të largët: – O i zoti i shtëpìs! – Askush nuk u a dredhë gjegjen. Thrrasin së dyti; prap heshtim i plotë prej mbrendanit të shtëpís; kur të thrrasin së treti – Hojjaa! Përgjigjet i madhi i familjes prej së mbrendanit.
– Po vjen buzmi bujar me dushk e me bar, me gjâ e me mall e me gjith të mirat e Zotit!
– Mirë se u bjen Zoti ! Pastu prù ora me nafakë ! – pergjegjë i zoti i shtepís mbrendë
Tue hym buzmi mbrendë, të gjith misat e shtëpís çohen në kambë; hjekin kapuçat, e ndërsa i zoti i shtepís njéh uratime, dikush blegron si delme, tjetri virrë si dhì, kush pallë si lopë e kush brylekë si kau, fëmija ndjekin me zâ kingjat, edhat e viçat e vathit e kështu s’ prâjnë tue ndjekë me zâ të gjitha shtâzët shtëpiake deri sa të vendohen buzmat në zjarm prej të zotit të shtëpís, i cili me mâ të madhin nderim i mbulon me shpuzë zjarmi, tue i ruejtë mos të digjen skâjesh, pse ato una duhen nesër për me bâ lamin.
Atëherë ulet treveza e vihet pija; por përpara do të kryhet edhe një flijim i veçantë. Në nji quk të zgavrruem manakali në trup të buzmit, i zoti i shtëpís qet farën e të gjith sendit shka t’i prodhojë toka, tue i a lypë Zotit emën për emën me ia falë secilen farë qi qet n’atë gropëz. Atëherë merr gotën e rakís. Robët e shtëpís rrijnë gjithnji në kambë, ndersa i zoti i shtëpís me gotë të pijes në dorë kështu i falet buzmit bujar, ku kqyrin të gjith pjestarët e familjes: Të falemi buzmi bujar ! Unë po të falem me krezhmi; ti m’u fal me bulshí e me gjith të mirat e Zotit; ti me na i falë e me na i bâ nafakë ! – e gotën e parë i a derdh buzmit n’at quk. Mun në ketë kohë e zoja e shtëpís, qi gjindet në tjetrën anë të votrës, qet edhe kjo n’at vrimë të buzmit pak t`lynë e pak djathë, tue i u lutë Zotit e buzmit me ia falë bylmetin shtëpís. Baríjt atëherë qesin përmbi buzma do pipa lejthije për mos me u dalë dybëza dhivet.
Zjarmi do të ruhet gjith natën deri të bâhet lami, e askush s’do të frŷjë n’at zjarm, për mos me thyem era pemët në verë. Mandej ulen të gjith në tryezë për me darkuem. Ne ketë natë, nuk ka shtëpí sado e vogël ajo të jét, qi nuk gaton fërlikun e buzmit – nji laknuer petash të grujta e arrash. – Para se me nisë bukën, i zoti i shtëpís i bjen lehtë me sup të krahut të majtë shoqit qi ka për brî, tue uruem me këto fjalë: Ar m’arë si duejt n’arë; e ashtu si janë të gjith rreth treveze përsërisin këto fjalë me rend, tue ndeshë shoqishojnë me supa të krahut. Si të kryhet e ndeshuna e parë, fillon prap i zoti i shtëpís, por në krah të djathët e vetëm mbassi të kryhet kjo ceremoní, hahet darka”.
(shkruan: Atë Bernardin Palaj, OFM).

Ja pra miqë të dashur të Facebook-ut disa të dhana mbi Dushkun – Lisin e Shenjtë që vëhet në zjarr Natën e K’shtellave (Krishtlindjes) në shumë treva shqiptare, pasuar nga përshëndetja rituale “buzmi bujar”, rrënjët i ka tek adhurimi pellazg i lisit.

DUSHKU ( LISI )
Rol të qart luftarak kundër ekspansionizmit maqedonas mishëroi, nën mbretin Pirro, simboli tipikisht pellazg i dushkut (lisit), sikurse na e dokumenton PLUTARKU tek tregon përleshjen midis epirotëve dhe maqedonasve të Dhemeter Poliorketit më 288 p.e.s.:
1.”Atëherë disa nga maqedonasit vrapuan tek ai (Burri) edhe i kërkuan urdhër, të tjerët rrethuan kokën me dega lisi, sepse kështu ishin të kurorëzuar edhe ushtarët e tij. Pati të tillë që guxuan t’i thonë Dhemetrit vetë se so të bënte më mirë po të tërhiqej dhe t’i lëshonte Pirros çdo gjë”.
2.Kaq i rëndësishëm ka qënë dushku (lisi) si simbol historik i Dodonës pellazge në kulturën botërore të lashtësisë, sa për të kanë shkruar dhjetëra autorë të vjetër: Apolodori, Apoloni i Rodit, Dionizi i Halikarnasit, Eskili, Euforioni, Eustati, Filokseni, Filostrati, Herodoti, Hesiodi, Homeri, Konstanti Porfirogjeneti, Lukiani, Orceu, Pausania, Platoni, Plutarku, Prokseni, Seneka, Servi, Stefan Bizantini, Sofokliu, Straboni, Suida, Vib Sekuestri, Virgjili, Zenodoti etj…
3. Fillimisht fuqia emblematike e “dushkut” buroi drejtpërdrejt nga objekti real me karakter profetik, që ishte faltorja e parë e Zeusit në Dodonë, siç e gjejmë në burime të shumta të lashta:
HERODOTI, ndërsa kallxon për gojëdhënat që dëgjoi në Dodonë mbi themelimin e hierorës së Zotit pellazg :
“Ky (pëllumbi) qëndroi në një dushk dhe, me zë njeriu, tha se aty i duhen ngritur një orakull Zeusit …”
PO AI :
“… kjo (grua etiopiase, të cilën fenikasit e patën shitur skllave në Thesproti) pastaj, duke jetuar këtu si shërbëtore, themeloi faltoren e Zeusit, nën dushkun që kishte mbirë në atë vend…”
HOMERI, duke treguar për protagonistin e “Odisesë”:
“… Dhe thoshte se në Dodonë kishte shkuar për tu këshilluar me Hyjin dhe për të dëgjuar nga lisi i gjatë falltar vullnetin e Zeusit.
HESIODI (shek. VIII) mepasardhës:
“Dodona dhe lisi ishin qendra e pellazgëve”.
Po ky autor tregon se njerëzit qëmoti banonin nëpër zgavrra pemësh, lisash. Po të marrim parasysh edhe se lendet e ndonjë lloj lisi haheshin, sakaq qartësohet se ç’vlerë kishte për të parët tanë ky dru, që u siguronte banesën dhe ushqimin, si për njerëzit edhe për kafshët (më shumë për këto të dytat, por edhe për njerëzit në kohë të këqija). Prandaj atij i janë thurur këngë qysh nga kohët homerike, sikurse na tregojnë Dionizi i Halikarnasit dhe Eustati me shokë.
SOFOKLIU (shek. V p.e.s.), duke u nisur nga formati “ndëretnik” i Dodonës pellazge në botën e asohershme, e cilëson këtë emblemë parësore të saj: “dushku që flet shumë gjuhë”.
Krahas Plinit (shek. I), i cili vëren se pellazgët ishin ata që çuan të parët gërmat e alfabetit në Itali, VIRGJILI (shek. I) dëshmon se po këta mbollën aty edhe adhurimin për dushkun (lisin).
STRABONI (shek. I) ngjan t’i jetë futur edhe një hulumtimi të imtë mbi këtë simbol pellazg :
“Sa për legjendat që fliten rreth fisit dhe pëllumbave dhe për të tjera si këto… disa i përkasin mënyrës e shprehjes poetike, e disa të tjera janë objekt studimi i kësaj vepre”.
PLUTARKU (shek. I), i mbështetur, siç kuptohet, te PROKSENI, – i cili na ka lënë edhe një gojëdhënë shumë të bukur vendase mbi zanafillën e dushkut dodonas, e gërsheton edhe fëmijërinë e Pirros me ketë emblemë parësore pellazge, bile e ndërthur edhe me emrin Akil, tek na rrëfen sesi disa ithtarë të aiakasve ia shpëtuan jetën këtij mbreti të ardhshëm molos duke e shpënë, ende foshnje dyvjeçare, përmes një lumi të rrëmbyer (ndoshta Aous-Vjosës), tek ilirët taulantë:
“Kështu pra shkonte koha, derisa një nga njerëzit e Pirros e zgjidhi çështjen në këtë mënyrë: mori një lëvozhgë dushku edhe mbi këtë gërvishti me një gozhdë disa shkronja, me anën e të cilave u shprehte hallin e tyre, si dhe fatin e djalit (Pirros kërthinjak). Këtë lëvozhgë pastaj e mbështolli në gur dhe ua flaku njerëzve që ndodheshin matanë lumit. Këta të fundit, pasi e morën lëvozhgën dhe i lexuan shkronjat, kuptuan se puna ishte keq dhe se koha nuk priste; prandaj menjëherë, duke prerë dru dhe duke i lidhur së bashku u hodhën përtej. Së pari e morrën Pirron dhe e kaptuan matanë lumit; rastësisht, ai që u mbart i pari, i quajtur Akil, e morri Pirron; pastaj i morën edhe të tjerët me radhë dhe i çuan përtej lumit.”
E riprodhuam terësisht këtë pasazh të Plutarkut edhe përtë treguar, kalimthi, se së këtejmi, ndonjë “dijetar” i huaj është orvatur të vërtetojë “grekërinë” e Pirros, sepse shkronjat mbi lëvozhgën e dushkut s’mund të paskëshin qenë, sipas tij, veçse “helenishte” ?!?…
Sa do të kishte qeshur Plini Plaku me arsyetime të tilla, gjersa pat shpallur botërisht se : “Gërmat e alfabetit i sollën në Lacium pellazgët…”
Kush s’ka shkronja për vete, si mund t’ua shpjerë ato të tjerëve, madhe deri nê kërthizë të Gadishullit Italik?!
Nga ana tjetër, është diçka e pranuar botërisht se grekët e vjetër nuk u vinin kursesi të gjallëve emra heronjsh të dikurshëm. Pra, ai Akili që e kaloi Pirron matanë lumit nuk mund të ishte helen… Por, siç ndodh përherë me heliocentristët, që gjithshka e shohin nëpërmjet prizmës të interesave të tyre, dhe kjo provë bindëse, ndonëse e terthortë, mbi përkatësinë etnike johelene të vendësve që shpëtuan Pirron, nuk u vjen pas shtati…
Gjatë gërmimeve në Dodonë më 1875-1877 dolën në dritë: një flet dushku e shkëputur, një degëz e tërë lisi (me rreth 17 fletë) dhe një lënde dushku, të gjitha riprodhime artistike prej metali, si dhuratë (ex-voto) Zotit pellazg.
Shenjat e adhurimit të dushkut buisin kudo , deri më sot , në Molosi, Kaoni, Thesproti etj. Te një fshat në veri të Prevezës thesprote (Mihailici), edhe më 1961 u pikasën prova kulti të lisit…
Një gojëdhënë shqiptare, botuar më së një shekull më parë, e kthjellon bukur pikëpamjen mitologjike të popullit tonë mbi këtë simbol thëlbësor pellazg :
“…Hë në fund vdiq Zoti dhe u varros në Dodonë nën dushkun më të madh, dhe varri i tij u bë vend haxhillëku (pelegrinazhi) i tërë botës. Rreth dushkut edhe varrit të Zotit u ndërtua orakulli, të cilin e ruanin donetinët (fis molos)”.
Faktohet, edhe sipas një mbishkrimi të lashtë, se fitimtarët e garave sportive dodonase stoliseshin me një kurorë dushku.
Toponomastika e vendit tonë është jashtzakonisht e pasur me emra që kanë në rrënjë dushkun, lisin, apo llojet e tyre, dukuri kjo që haset bile edhe nē toponimet – kalke të shkelësve të huaj. Dendësia e kësaj embleme të qenësisht pellazge, e cila përdoret kudo në trevat shqiptare edhe sot e kësaj dite, dëshmon shkoqur për një lidhje organike të pashoqe midis Dodonës dhe së sotmes shqiptare:
Dushku (fshat në Gramsh),
Dushku (fshat në Lushnjë),
Dushk (Shijak),
Dushk (Lezhë),
Dushk (Peqin),
Bregu i Dushkut (Berat),
Liqeni i Dushkut (Gramsh),
Kodra e Dushkut (Lushnjë),
Qafa e Dushkut (Vlorë),
Dushkaj (Lezhë),
Dushkan (Elbasan),
Dushkia (Atikë),
Lisi (Kat),
Lis-Pateos (Kavajë),
Bregu i Lisit (Mallakastër),
Qafa e Lisit (Dukagjin),
Maja e Lisit (Gjakovë),
Bungë (Korçë), qafa e Bungut (Tiranë),
Suka e Bungajës (Blinisht, Shkodër),
Qarr (Fier),
Qafa e Qarrit (Kolonjë),
Qabrrishtë (Përmet),
Pasuria leksikore, larmia e termave me të cilat e ka rrethuar dushkun (lisin) gjuha jonë, – si në asnjë gjuhë tjeter, – dëshmojnë tërthorazi edhe për dashurinë e ngrohtë të një populli mijëravjeçar ndaj këtij amaneti të të parëve pellazgë :
ASHE, BALLGUN, BËRONJË, BUJGËR, BUNGËBUTË, BUNGËKEQË, BUNGËKUQE, BUNGËLESHE, BUTISHTË, DUSHK, DUSHKERKË, DUSHNJERRË, ILQE, LËQESHTË, LIS, LLAPAN, PRRALL, RRËNJË, QARR, QARBUTË, QARRAZI, QARRUCË, SHPARDH, VALANIDH, Ylqer etj etj.
Ndër të tjera, edhe nga gjerësia e familjeve drusore që kanë krijuar në shqip fjalët rrënjësh dushk, lis, bungē, qarr etj. merret vesh se kemi të bëjmë me emra të stërlashtë:
DUSHK : dushk i egër, dushkajë, dushkerkë, dushkishtë, dushkohet, dushkoj, dushkonja-t, dushkore, dushktë, dushkull, dushnezë, dushnik, dushnjerre, dushqerre; gjel dushku (fazan), pulë dushku (shapkë), fush në dushk (profkë) etj.
BUNGË : bung, bungajë, bungëbutë, bungëkeqe, bungëkuqe, bungël, bungëleshe, bungishtë etj.
LIS : lisa-t, lisare, lisën, lisnajë, lisni, lisnik, lisnishtë; lis me rremba (njeri me vlera e virtyte), lis me shumë degê (njeri i zoti, me shumë shokë e miq) etj.
QARR : qarrabutë, qarrazi, qarrës, qarrishtë, qarrtë, qarrucë etj.
Kaq të zotë kanë qenë pellazgët në kultivimin e druve pyjorë, kryesisht të lisit (dushkut), sa kishin arritur të përzgjidhnin një lloj dushku, lendet e të cilit ishin të ngrënshëm. Famën e tij, së bashku me prejardhjen, e ka ngulitur ndër shekuj VIRGJILI (shek. I) te “Gjeorgjiket” (“Plori e shelqërori”), me emrin “Glans Chaoniae”.
Në kaoni ky lloj dushku ekziston ende sot e kësaj dite (Quercus esculenta).
LORAN PUKËVILLI (1770-1838), pas vizitës së tij në Labëri (1806), ndërsa flet për goglat e valanidhit, shprehet :
“Këto të fundit, që në Kaoni gjendeshin me shumicë, madje dhe në ditët tona, grumbulloheshin, thaheshin dhe pastaj ktheheshin në miell.”
Duke qe ë i aftē përtë shfrytëzuar burime të tilla natyrore ekstreme, vetëkuptohet se si arriti shqiptari të mbijetojë përballë përpjekjeve mijravjeçare të dyndasve të huaj përta shuar nga faqja e dheut, duke u strehuar nê zona të paimagjinueshme…
Më 1852, SIPRIEN ROBERI dëshmon ekzistencên e të njëjtën dukuri të hasur tek bregdetasit, edhe në malësitë e Veriut, të mbushura me lisa e dushqe.
Vazhdimësia e kultit pellazg tê dushkut haset deri me sot kudo në Shqipëri, ku gjithandej janë përfillur si të shenjtë, “të rëndë”, lisat e dushqet, madhe pyje të tëra.
Qëllimisht kemi zgjedhur më poshtë si shembuj vetëm nga trevat tona veriore, sa më larg Dodonës, për të deshmuar se areali i adhurimit të këtij simboli të shenjtë nuk ka qenë i përqen-druar vetëm pranë faltores famëmadhe, por kudo tek fiset pellazgjike:
Mrizi i Vathit të Perlalës(katundi Legjin – Mirditë),
Mrizet e Letit,
Dushku vigan (lulëzon edhe sot në Krua të Zi / Orosh),
Lugu i Errët në bjeshkët e Oroshit (Mirditë),
Cernica (Tropojë),
Astrevita, Gurakuq (mal, Tiranë),
Dushku në Grykë (Macukull),
Dushku i Mirditës (pyll i djegur prej Preng Jakut, që e pêrvëloi atë trevë më 1921),
Lisi i Bardhë në Qarrishtat (Mirditë),
Dushqet në Rrembull – pranë varrezave (Mat),
Dushqet te Bregu i Fandit – pranë kishës së Meshurdhit (katundi Simon),
Edhe në jashtë kufijve shqiptarë ishte përhapur nami i adhurimit të një dushku fletëartë në Koman.
ZHYL DËGRAN, konsull francez në Janinë, pasi e kishte vizituar dy herë radhazi, shkruan më 1901, fillimisht mbi thashethemet e bestytnitë, mandej mbi “takimin” me lisin e “shenjtë”:
“… Mjerê ai që do ta godiste drurin me vegël hekuri; goditja do t’i kthehej mbi vete; kush do t’i binte më qafë, nuk i kishte të gjata ditët; ka një rojë përbrënda që vigjilon mbi thesarin. A do të mundem vallë të shtie në dorë gjethe nga të tijat?…”
“… Më dëftoj ë, jo larg s’andejmi, drurin e artë, një dushk (Quercus sessiliflora S.M.Var). Për shkak të një dukurie të çuditshme, dhe që e vërejta dy muej më vonë, fletët e atij druri, përndryshe fare të shëndetahme, vijnë e gjelbërohen kur gjethi i lisave të tjerë zë e zverdhet…
Shkenca jonë botanike ka mundur ti përcaktojë saktësisht, mbi bazën e tri “ex-votove” më se dymijëvjeçare, të zbuluara në Dodonë më 1875-1877, llojet drusore që i çoheshin dhuratë Zotit pellazg për nder të lisit. Ja përfundimet e ekspertizës:
a. valanidh (hibrid midis Quercus aegilops dhe Quercus macedonia D.C)
b.bulgër, qarrazi (Quercus trojana Webb ose Quercus macedonia D.C.)
c.lis i butë, bungëbutë (Quercus lanuginosa Thui)
Një tjeter studiues shqiptar, duke u mbështetur tek analizat e polenit fosil, nxjerr përfundimisht se pyjet tona “të kohëve shumë të lashta “përbëheshin, ndër të tjera, masivisht, edhe prej dushku.
Një bust i Pirros së Epirit , gjetur nën shkrumbin e Vezuvit (Herculanum) dhe i vendosur në Muzeun kombëtar të Napolit, e paraqit Burrin të stolisur, sikurse krejt ushtria e tij, me simbolin stërgjyshor të lisit pellazg (kurorë me gjethe lisi).
Kjo emblemë pellazge, trashëguar fillimisht nga legjionet romake, u perdor edhe më pas si simbol trimerie dhe nderimi luftarak, deri prej Napoleonit e Hitlerit.
Dushku, si simbol i shenjtë pellazg, zë vend deri me gjethet e veta dhe lendet, në gjithë ornamentikën tonë popullore, ku prania etij është e pashtershme.
Qëmtimet e mêsipërme mbi adhurimin e dushkut (lisit) ndonëse ende të pathelluara në minierat e pasosura të botës arbërore, janë gjithsesi dëshmi të qarta se asnjë popull tjetër në Ballkan nuk e ka ruajtur kaq gjerësisht dhe besnikërisht traditën mijëravjeçare pellazge mbi këtë simbol dodonas.
Dhe kjo ka vetëm një shpjegim : lidhjet e stërlashta “gjenetike”…

Shkruan: Dhimitri Pilika ne librin Pellazget – Origjina jone e mohuar.

Poshte keni linkun e ritualit te Ndezjes se Buzmit ne Malesi te Madhe: