Shkruan: Muharrem ABAZAJ

Librin “ Gjuha e lashtë shqipe ( pellazgjishtja )” e kam botuar tre vjet më parë, më 2018- ën. Përpara tij kisha botuar dy libra të tjerë: Kodin e gjuhës pellazgo – shqipe” 2011 dhe “ Pellazgët kanë folur dhe shkruar shqip “ 2013. Në dy librat e parë kam sjellë një numër të konsiderueshëm dëshmish gjuhësore autentike, të pamanipulueshme, përmes të cilalave provohet në mënyrë të pakundërshtueshme vazhdimësia gjuhësorepellazgo – iliro – shqipe. Kurse në librin e tretë kam vazhduar të sjell dëshmi të tjera, kryesisht deshifrime mbishkrimesh të lashta, por jam përqëndruar në veçanti në strukturën gramatikore dhe në evoluimin e kësaj gjuhe nga stadi i saj primitiv deri në trajtën e shqipes së sotme.
Po postoj pjesë nga ky libër. Postimi nr.3 ( vazhdim )
Fjalët njërrokëshe të përngjitura dhe të përbëra
Nevoja e emërtimit të një pafundësie objektesh dhe veprimesh që vinte nga zgjerimi i vazhdueshëm i aktivitetit të tyre njerëzor, nuk mund të përballohej me numrin e kufizuar të fjalëve njërrkëshe të parme. Kjo ka shpënë në kërkimin dhe gjetjen e formave të reja të zgjerimit të leksikut të tyre. Një nga format më produktive ka qënë mënyra e përngjitjes, e aglutinimit të dy ose më shumë fjalëve njërrokëshe të parme. Përngjitja e fjalëve është realizuar përmes një procesi të gjatë gjuhësor. Fillimisht janë vendosur pranë njëra tjetrës dy ose më shumë fjalë njërrokëshe të parme të cilat, ashtu të pranëvendosura, kanë marrë kuptimin e një fjalie. Të përdoruara për një kohë të gjatë pranë njëra – tjetrës, duke ruajtur gjthmonë të njëjtin rend fjalësh, këto fjalë arrijnë të shqiptohen si një fjalë e vetme. Ky proces shpie në shkrirjen e këtyre fjalëve njërrokëshe në një fjalë të vetme, Edhe kjo fjalë e re, e formuar nga përngjitja e dy ose më shumë fjalëve njërrokëshe të parme, nën presionin e tiparit themelor njërrokjor të pellazgjishtes, transformohet në një fjalë njërrokëshe.
Formimi i fjalëve njërrokëshe të përngjitura.
Për fjalët njërrokëshe të parme, ashtu si jemi shprehur më lart, është tepër e vështirë të zbulosh motivimin e formulimit të tyre. Ndërsa tek fjalët njërrokëshe të përngjitura, duket sikur ky motivim është disi i lexueshëm. Po japim disa raste formimi fjalësh njërrokëshe të përngjitura, pa pretenduar se kemi mundur të themi saktësisht mënyrën e formimit të tyre.
kap101 fol. kap. Folja kap është formuar nga përngjitja e dy fjalëve njërrokëshe : ke – ap. ke = ke / te, tek; ap = hap ( njësi gjatësie ). Të përngjitura marrin kuptimin e fjalisë mungesore : ke hap / tek një hap, gati sa një hap, një distancë sa një hap. Për të qartësuar arsyen e pranëvendosjeje së këtyre dy fjalëve njërrokëshe të parme duhet të përfytyrojmë veprimin që bëhet për të kapur, për të arritur diçka. Për të kapur një objekt duhet t’i afrohesh atij aq afër sa të mund ta kapësh me dorë. Një distancë e tillë është e barabartë ekzaktësisht me gjatësinë e shtrirjes së krahut të njeriut, por edhe me gjatësinë e shtrirjes së këmbës, baraz me gjatësinë e një hapi. Pra, kur synon të kapësh një objekt do të vërsulesh drejt tij dhe, po qe se i je afruar një hap, atëhere.mund ta kapësh atë.me dorë. Në fillim këto dy fjalë njërrokëshe kanë qenë vendosur të plota pranë njëra – tjetrës: keap, ku seicila prej tyre në fillim ka ruajtur theksin e saj. Krijohet kështu një fjalë me dy theksa, gjë që ka rënë ndesh me natyrën njërrokëshe të pellazgjishtes. Kjo mospërputhje me natyrën e pellazgjishtes ka shpënë në një transformim të këtij grupi fjalësh, në kthimin e tij në një fjalë të vetme njërrokëshe. Duke u shqiptuar për një kohë të gjatë në këtë rend të pandryshuar, keap, fjalët e pranëvendosura gradualisht e zvogëlojnë distancën tingëllore midis tyre, deri sa arrihet që kjo ndarje të mos ekzistojë më, të dy fjalët të shqiptohen si të ishin një fjalë e vetme. Shkrirja e të dy fjalëve në një fjalë të vetme, bën që kjo falë e re të ketë një theks të vetëm. Duke qenë se zanorja e, e fjalës së parë, ke, në fjalën e re të përngjitur mbetet e patheksuar, ajo për herë e më shumë e humbet forcën tingëlluese të saj deri sa nuk arrihet të dëgjohet më dhe atëhere bie, reduktohet. Pas rënies së kësaj zanoreje, trajta e fjalës së re mbetet kap, duke u shndërruar kështu në një fjalë njërrokëshe.
kra102 kra. em. krah. Ky emër ka patur dy kuptime, ashtu si i ka edhe në shqip: krah, gjymtyrë e njeriut dhe krah, pozicin i caktuar, drejtim, në krah të dikujt, në krah të malit etj. Në fillim janë pranëvendosur dy fjalë njërrokëshe të parme: ke ra. ke = ke / te,tek; ra = shkon, kalon. ke kalon, nga kalon, nga kalohet, duke mërrë kështu vlerën e një fjalie. Kuptimi i kësaj fjalie lidhet me një pozicion të caktuar, me atë anë, atë krah, nga mund të shkosh, nga kalohet. Për të kaluar nëpër lartësi malesh, përgjithësisht ndiqet ai drejtim nga ku rruga merr pjerrësi.͗ ose ka shtigje kalimi.Kalimi i maleve bëhet i mundur kur atyre u kalon nga shpatet, nga krahët.ose përmes qafave, shtigjeve. Para përngjitjes, trajtat e këtyre dy fjalëve njërrokëshe të parme, janë shqiptuar të plota, seicila me theksin e saj. Kur është realizuar përngjitja, zanorja e, e fjalës së parë ke, ka rënë, pasi ka mbetur jashtë theksit. Trajta përfundimtare e fjalës së formuar ka mbetur kra.
des103 des fol. vdes.. Në fillim janë vendosur pranë njera-tjetrës dy fjalët njërrokëshe:të parme de- es. de = dhe; es > esht. Të pranëvendosura ato marrin kuptimin e fjalisë së paplotë: “dhe është, në dhe është”. Kjo fjali do të ishte e
101 text. mbsh.3 XIV.3
plotë po të kishte edhe kryefjalën: d.m.th. “Ai në dhe është”. Është fare e qartë se një fjali e tillë jep kuptimin e një personi të vdekur, i cili nuk jeton më mbi tokë, por është futur në varr, thellë në tokë, në dhe. Fillimisht të dy fjalët janë pranëvendosur të plota: dees. Pas përngjitjes, zanoria e, e fjalës së dytë, es, duke mbetur jashtë theksit, ka ardhur duke u dobësuar deri sa është reduktuar. Përfundimisht ka mbetur trajta des. “ Me pushkë në dorë des trimnia”104.
pri105 pri fol. prin. Fjala pell. pri, udhëheq, është formuar nga përngjitja e dy fjalëve njërrokëshe:të parme: par – ri. par > para:; ri = rri. Në fillim të dy fjalët janë pranëvedosur të plota parri, duke marrë kuptimin e fjalisë: “ Rri përpara ” Kur arrihet përngjitja e të dy fjalëve, fjala e re, e formuar nga përngjitja, ruan vetëm një theks, atë të fjalës së dytë ri. Duke qenë se zanorja a e fjalës së parë ka mbetur jashtë theksit, ajo është reduktuar. Edhe njëra nga bashktingëlloret e njëjta- r-, duke qenë të njëpasnjëshme, është reduktuar dhe trajta përfundimtare e fjalës së krijuar ka mbetur ajo pri.
pru106 pru em. prru / përrua. Fjala prru është formuar nga përngjitja e dy fjalëve njërrokëshe të parme : pr u. Fjala e parë pr > për, fjala e dytë u > ujë. Fjalia ka kuptimin: “ Për ujë” por mund të ketë ardhur edhe: pr = fjalë omotopaike, imitim zhurmas së uit në një rrjedhë prrr, dhe del kuptimi “ Prrr ujë”.
sul107 sul. fol..sul. Fjala sul është formuar nga përngjitja e dy fjalëve njërrokëshe të parme: s ul Fjala e parë s = psz.s, fjala e dytë ul = fol. ul / ulet. Kuptimi i fjalisë del: “ s’ ulet, s’ ndalon,.ecën gjithmonë përpara.” .
keq108 keq ndjf. keq. k > q. Fjala keq është formuar nga përngjitja e dy fjalëve njërrokëshetë parme: ke – ek. ke = ke, te; ek > hek / heq. Kuptimi i fjalisë : “ ke hek, ke vun”, një gjendje që të bën të heqësh, të vuash. Me përngjitjen e të dy
102 text. mbsh.5 XXIV.8
103 text mbsh.2 III.4
104 P.Vasa. “ O moj Shqypni “.
105 text. mbsh.4 VII.16
106 text. mbsh. 4 VII.4
fjalëve njërrokëshe, zanoreja e, e fjalës së dytë, e mbetur jashtë theksit, ka rënë dhe ka mbetur trajta kek > keq ..
sum109 sum ndf. shumë. s > sh. Fjala sum është formuar nga përngjitja e dy fjalëve njërrokëshe të parme : s um. s = s’, nuk; um > humb. Kuptimi i fjalisë. “ S’ humb, nuk humbet.” Fjalia jep idenë e një qëndrueshmërie absolute, e cila me sa kuptohet, e ka bazën tek ekzistenca e një sasie të tillë materiale, që i reziston kohës, nuk zhduket lehtë.
107 text.mbsh.4 XV.3
108 M.A. ( P.K.F SH.SH.). mbsh.8.III.4
109 text.mbsh.4 VIII.10
Fjalë të përngjitura.
epr110 epr. ndjf. epër, sipër. Rrenjës pellazge ep i është prapavendosur prapashtesa ër..” Se nuk lot Shqipnia e epër ”111.
fal.112 fol.fal
fat 113 em.fat.
fis 114 em. fis.
fen 115 fol. flen. fen > fien > fjen > flen.( e > ie ).
kus 116 për. kush. ( s > sh)
hal 117 .em. hall.( l > ll.)
hel 118 fol hedh.(.l > dh ).. . (3.11 ),( 3.21 ) e.
ken 119. fol. kenë. / qenë..” Jam kenë i drashtun ”120.
klen 121 fol. kthen ( l > th )
mar 122 mb.. i marrë .Trajtës pellazge i vihet nyja e përparme.i.
110 text. mbsh.4 XVI.1
111 Gj.F. ( L.M.)
112 text. mbsh. 4 XXI.8
113 text. mbsh.2 II.4
114. text. mbsh.1 III.7
115 text.2 VIII.8
116 text. mbshk.4.XXI.1
117 text.mbsh.3.XV.9, mbsh.4,XXXVI.4
118 text.mbsh. 3 XI.3 mbsh. 3 XXI.2
119 text mbsh.4 II.7.
120 Gj.Fishta. ( M.Z.)
121 text.mbsh. 3.X 1
122 text. mbshk 1 I. 2.
klan 123 fol. qan. klan > kjan > qan ..
hop 124 .psz. hop.
let125 . ndjf. lehtë.
lak 126 fol. lag. k > g
lus 127 . fol. lus.
mas 128.fol. mas.
maf 129 mb..i madh.( th > dh ).
men130 em mend. men> mend .
msi 131 fol. msy> msyj
mik 132 em. mik.
mos 133 psz.mos.
mun134 mb. mun >smun / sëmurë
nal 135. fol. nal./ ndal
122 text. mbshk 1 I. 2.
123 text.mbshk.4 XVII.6
124 text. mbsh.1 VIII 1
125 text.mbshk. 3 XIV.7
126.text.mbshk. 4 XXXVIII 8
127 text. mbshk. 4.XXVII.4
128 text. mbsh. 3 XIV.8
129 text. mbsh. 1VIII.4
130. text. mbshk.5 IV.1
131. text. mbshk.4.XL.3
132.M.A. ( P.K F.SH.SH ),f.273
133.text.mbsh.3 XXII.11
134 text. mbsh.2VII.2
135. text.mbsh. 2 XIX.5
xit 136 ndjf. xit > nxit. ( x > nx ).
pen 137 fol shikon.
pin 138 fol.pin.
pak 139.ndf. pak.
par 140. mb. i parë
pol 141 fol. polli ( l > ll )
pel142 em. plak. ( pel > pela > pelaka plaka ) “Maqedonët.dhe thrakët pleqve u thoshin pela “ 142
rit143. fol. rrit. ( r > rr )
pin 144 fol. pin / pi.
ran145 fol. ran /shkon.
pre146. fol. pre / prehet.
pet147 ndf. shpejt. ( pet > spet > speit > shpejt
pun148 em. punë
136.text. mbshk.4 XXV 5
137. text. mbshk.3.XXVII.1.
138 text.mbshk.4 IX.13
139 M.A.( P.K.F.SH.SH ).f.231
140. text.mbshk..4 XX.1
141 text. mbshk.5 V.8
142. Straboni.” Ilirët dhe Iliria .f.161
143 text.mb.5 I.1.
144.text. mbshk.4 IX.13
145 text. mb.2XII.3.
146 text. mb.4XIV.6
147 text.mb.4 XXXI.3
148 text. mbshk.5.XX.8
pul149 fol. përul. pul > prul > përul.
rest150 fol. rresht. ( r > rr , s > sh ).
sel 151 fol. sjell, mb. i sjellshëm. sel > siel > siell > sjell ).
sal152 .ndf. vetëm. “ Sall nji nat me të po rri, ta sjell prap motër Hajri “153.”
ste154 em. stenë. ste + prapashtesa në.
sul155 fol. sul.
sen156 em shenjë. ( s > sh ; n > nj )
spel157 .em shpellë. ( s > sh ).
tan158 për. tanë / tërë. “ T ’tanë nanat gra ”159.
tur160 fol turr. vrapoj.( r > rr .)
hel161 fol. hedh.( l > dh.).
fil162 fol.thirrë./ thirrur
tik 163 em thikë.
149 text.mb.2XXIII.2
150. text. mb.4 II.4
151.text. mbsh.2 XX.4
152 text.mbsh.4 XII.9
153 Eposi i Kreshnikëve.
154. text. mbsh.3.XXII.4
155. text.mbsh.4 XV 3
156 text. mbsh.5 XI. 9
157 text. mbsh. 3 XXX.2
158 text. mbsh. 3 I.4
159 Gj. F. ( M.Z.)
160 text. mbsh. 4 XXVIII.2
161 text. mbsh.3 XI.3
162 text. mbsh.2 XXII.1
163 text. mbshk.1 X 16
var164 em. varr. .
vra165. fol. me vra. f > v
vel166 . em vëlla.( vel > vela > vla > vlla .
vet167 për. vet.( 3.11),( 4.😎.
tek168 fol. tërhek < tek > trek > tërhek/ tërheq ((4.19).
skev169 em. skllav ( në shumës bën skev > skllev > skllevër ).
rfe170 em. rrufe. rfe > rrufe.
xal171 fol. gjallë. ( al > xal > gal > gjall ).
mar172 fol. marr.
lot173 em lot.
164 text.mbsh.3 XXIV.8
165. text.mbsh.4 XXII.13
166 text.mbsh.4 XI.1.
167 text. mbsh. 3 XI.1
168 text. mbsh. 4XXXIII.3
169 tex.mbsh. 4.I.2
170. text. mbsh. 4 XV.15
171. text. mbsh.5 XIX. 6
172 text. mbsh.1VII.9
173. text.mbsh. 1 XI.1
Shënim: Referencat janë brenda tekstit të këtij libri.